Vì sao có người tiếp xúc với bệnh nhân não mô cầu nhưng không biểu hiện bệnh ngay?

Không phải mọi trường hợp tiếp xúc với vi khuẩn não mô cầu đều phát bệnh tức thì. Trên thực tế, tác nhân này có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể người mang trùng mà không gây triệu chứng và chỉ bùng phát khi gặp điều kiện thuận lợi như hệ miễn dịch suy giảm. Đây chính là lý do khiến bệnh có thể xuất hiện muộn, khó lường nhưng lại diễn tiến cực nhanh và nguy hiểm khi khởi phát.

Sau 1 tháng ghi nhận ca mắc và tử vong do não mô cầu, Cà Mau tiếp tục phát hiện 3 ca nghi mắc, trong đó có 1 ca đã tử vong, đều liên quan đến ca bệnh đã được ghi nhận trước đó từ tháng 3. Điều này cho thấy vi khuẩn não mô cầu có thể “ẩn mình” trong hầu họng mà chưa gây bệnh ngay. Khi cơ thể suy yếu, vi khuẩn có thể bùng phát nhanh và gây bệnh nặng, làm tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Bác sĩ Trần Huỳnh Tấn, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, não mô cầu (Neisseria meningitidis) là vi khuẩn lây qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần như ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc dùng chung đồ cá nhân. Chúng thường “cư trú thầm lặng” ở vùng mũi - họng mà không gây triệu chứng, người nhiễm hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn có thể lây bệnh cho người khác. Những người này được gọi là “người lành mang trùng”.

Thời gian mang vi khuẩn có thể kéo dài trung bình khoảng 9 tháng, và gần 40% trường hợp kéo dài trên 16 tháng. Dù không phải tất cả người mang vi khuẩn đều phát bệnh nhưng vẫn có thể trở thành nguồn lây, làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch. Các nghiên cứu cho thấy một ca bệnh não mô cầu có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho người tiếp xúc gần lên tới 500 - 800 lần.

Vi khuẩn não mô cầu có cấu trúc vỏ polysaccharide đặc biệt, giúp chúng tránh được sự nhận diện của hệ miễn dịch trong giai đoạn đầu. Ngoài ra, chúng còn có khả năng thay đổi kháng nguyên bề mặt, khiến cơ thể khó tạo ra đáp ứng miễn dịch hiệu quả ngay lập tức. Đồng thời, nơi vi khuẩn não mô cầu cư trú là niêm mạc mũi - họng, chính là một môi trường “mở”, nơi hệ miễn dịch thường duy trì trạng thái dung nạp tương đối để tránh phản ứng quá mức với các tác nhân ngoại lai. Điều này vô tình tạo điều kiện cho vi khuẩn tồn tại mà không bị tiêu diệt hoàn toàn.

Một yếu tố khác là sự cạnh tranh giữa các vi sinh vật trong hệ vi sinh đường hô hấp. Trong nhiều trường hợp, não mô cầu tồn tại song song với các vi khuẩn khác mà không chiếm ưu thế, từ đó không gây ra phản ứng viêm rõ rệt. Ở trạng thái này, vi khuẩn bám vào niêm mạc mũi - họng, tồn tại dưới dạng cộng sinh tạm thời. Hệ miễn dịch của cơ thể giữ vai trò kiểm soát, ngăn không cho vi khuẩn xâm nhập sâu hơn vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương. Tuy nhiên, sự cân bằng này rất mong manh và có thể bị phá vỡ bất cứ lúc nào.

Ước tính có khoảng 3 - 25% dân số mang vi khuẩn não mô cầu trong vùng hầu - họng mà không bộc phát triệu chứng rõ rệt, đặc biệt phổ biến ở thanh thiếu niên với tỷ lệ 10 - 25%.

Bác sĩ Tấn nhấn mạnh, không phải mọi trường hợp tiếp xúc với não mô cầu đều dẫn đến mắc bệnh. Tuy nhiên, khi bệnh đã khởi phát, diễn tiến thường rất nhanh và có thể trở nên nguy hiểm chỉ trong thời gian ngắn và khó dự đoán.

Khi vi khuẩn vượt qua hàng rào niêm mạc, chúng xâm nhập vào hệ tuần hoàn và nhân lên với tốc độ cao. Lúc này, cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt hệ miễn dịch toàn thân, dẫn đến phản ứng viêm mạnh mẽ, trong nhiều trường hợp có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho cơ thể, dẫn đến các biến chứng như sốc nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu, suy đa cơ quan.

Nghiêm trọng nhất là khi vi khuẩn vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể, xâm nhập vào máu và lan đến các cơ quan vốn vô trùng, từ đó gây ra các tình trạng bệnh cảnh xâm lấn nguy hiểm như viêm màng não hoặc nhiễm trùng huyết với diễn tiến cực nhanh, gây tử vong chỉ sau 24 giờ, thậm chí vài giờ ở thể bệnh tối cấp. Nếu không được can thiệp kịp thời, con số này có thể tăng lên tới 50%. Ngay cả khi được phát hiện sớm và điều trị tích cực, tỷ lệ tử vong vẫn ở mức 10 - 20%. Đối với thể nhiễm khuẩn huyết, nguy cơ tử vong khoảng 40%.

Đáng lưu ý là người lành mang trùng vẫn có khả năng lây truyền vi khuẩn cho người khác thông qua giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc gần. Vì không có triệu chứng, họ thường không nhận thức được nguy cơ lây nhiễm, dẫn đến việc không áp dụng các biện pháp phòng ngừa cần thiết. Điều này khiến vi khuẩn có thể “ẩn mình” và lan rộng trong cộng đồng trước khi được phát hiện. Khi xuất hiện ca bệnh nặng, thực tế có thể đã tồn tại một số lượng đáng kể người mang trùng trong khu vực đó. Điều này tạo ra một chuỗi lây nhiễm âm thầm, khó kiểm soát, khiến não mô cầu được Bộ Y tế Việt Nam xếp vào bệnh truyền nhiễm nhóm B có khả năng lây lan nhanh, nguy hiểm và có thể gây tử vong.

Nhưng cần lưu ý là “Việc không phát bệnh ngay sau khi tiếp xúc không đồng nghĩa với an toàn. Ngược lại, đây có thể là giai đoạn nguy hiểm nhất về mặt dịch tễ, khi mầm bệnh âm thầm tồn tại và lan rộng”, Bác sĩ Tấn cảnh báo và khuyến cáo rằng, việc theo dõi sức khỏe sau khi tiếp xúc với ca bệnh là hết sức cần thiết, ngay cả khi không có triệu chứng. Trong một số trường hợp, người tiếp xúc gần (F1) có thể được chỉ định sử dụng kháng sinh dự phòng để loại bỏ vi khuẩn trước khi chúng gây bệnh.

Trong bối cảnh não mô cầu có thể tồn tại âm thầm và bùng phát bất ngờ, phòng ngừa chủ động đóng vai trò then chốt. Trong đó, tiêm vắc xin được xem là giải pháp hiệu quả, an toàn và kinh tế nhất giúp bảo vệ cơ thể trước nguy cơ mắc bệnh. Để đạt hiệu quả tối ưu, Bác sĩ Tấn khuyến cáo người dân cần tiêm đầy đủ các vắc xin phòng các nhóm huyết thanh nguy hiểm và đang lưu hành phổ biến nhất hiện nay, bao gồm cả nhóm B và nhóm ACYW, nhằm tạo miễn dịch toàn diện.

Tên vắc xin	Phòng bệnh	Đối tượng	Đăng ký tiêm ngay!
Vắc xin Bexsero (Ý)	Phòng các bệnh do não mô cầu khuẩn nhóm B	Trẻ em và người lớn từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi (chưa đến sinh nhật 51 tuổi)	Click đăng ký!
Vắc xin VA- Mengoc BC (Cuba)	Phòng các bệnh do não mô cầu khuẩn nhóm B, C	Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên và người lớn đến 45 tuổi.	Click đăng ký!
Vắc xin Menactra (Mỹ)	Phòng bệnh xâm lấn do vi khuẩn não mô cầu các nhóm huyết thanh A, C, Y, W-135 gây ra.	Trẻ từ 9 tháng đến 55 tuổi (trước sinh nhật lần thứ 56)	Click đăng ký!
Vắc xin MenQuadfi (Mỹ)		Trẻ từ 2 tháng tuổi (sớm nhất từ 6 tuần tuổi) trở lên và người lớn.	Click đăng ký!
Vắc xin Nimenrix (Bỉ)			Click đăng ký

Bên cạnh tiêm chủng, cần duy trì các biện pháp phòng bệnh như rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người, che miệng khi ho, không dùng chung đồ cá nhân và giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng. Khi có dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn ói, lơ mơ hoặc xuất huyết dưới da, cần đến cơ sở y tế ngay, không tự điều trị.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ