Cách chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà và các sai lầm

Chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà đúng cách đóng vai trò quan trọng trong quá trình kiểm soát bệnh, đặc biệt khi trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu như sốt, đau rát miệng, nổi ban hoặc mụn nước trên da. Gia đình cần nắm rõ cách chăm sóc, chế độ sinh hoạt phù hợp và những dấu hiệu bất thường để chủ động đưa trẻ đi khám khi cần thiết.

Khi nào trẻ bị tay chân miệng được chăm sóc tại nhà?

Căn cứ Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng ban hành kèm theo Quyết định số 292/QĐ-BYT ngày 06/02/2024 của Bộ Y tế (2), trẻ chỉ được chỉ định theo dõi và chăm sóc tại nhà (ngoại trú) khi được bác sĩ phân loại tay chân miệng độ 1 và không xuất hiện các biến chứng nguy hiểm.

Bên cạnh việc chẩn đoán bệnh ở Độ 1, kế hoạch chăm sóc bệnh tay chân miệng tại nhà đòi hỏi người chăm sóc phải có khả năng theo dõi sát sao tình trạng của trẻ, đảm bảo phương tiện đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời và gia đình không ở quá xa bệnh viện. Các trường hợp trẻ dưới 12 tháng tuổi, trẻ có bệnh lý nền nặng đi kèm, hoặc gia đình không đủ điều kiện theo dõi kỹ lưỡng đều được khuyến cáo nhập viện để bác sĩ tư vấn và theo dõi chuyên sâu.

Trong quy trình chăm sóc cho trẻ bị tay chân miệng ngoại trú, phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức nếu nhận thấy các dấu hiệu chuyển nặng từ Độ 2a trở lên. Các biểu hiện cảnh báo nguy hiểm bao gồm giật mình chới với, sốt cao trên 39 độ C kéo dài không hạ, quấy khóc bứt rứt, lừ đừ, ngủ gà, nôn ói nhiều hoặc đi đứng loạng choạng.

Xem thêm: Các dấu hiệu bệnh tay chân miệng trở nặng

Hướng dẫn cách chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà

Do bệnh tay chân miệng vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc chăm sóc chủ yếu tập trung vào kiểm soát và theo dõi triệu chứng, đảm bảo trẻ được cung cấp đủ dinh dưỡng và nước, giữ vệ sinh cơ thể, chăm sóc các tổn thương trên da và niêm mạc

1. Chăm sóc giảm triệu chứng

Chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà đúng cách giúp trẻ giảm khó chịu, duy trì ăn uống và nghỉ ngơi trong thời gian mắc bệnh. Tùy biểu hiện cụ thể, việc chăm sóc có thể bao gồm hạ sốt, giảm đau do tổn thương niêm mạc miệng và vệ sinh, chăm sóc các nốt phỏng nước trên da.

2. Hạ sốt đúng cách

Khi trẻ sốt từ 38,5°C trở lên, phụ huynh có thể cho trẻ dùng Paracetamol với liều từ 10 - 15 mg/kg/lần (dạng uống hoặc đặt hậu môn), mỗi lần cách nhau từ 4 - 6 giờ. Lưu ý không cho trẻ dùng quá 4 lần trong vòng 24 giờ và tổng liều tối đa không vượt quá 60 mg/kg/ngày. Với trẻ trên 6 tháng tuổi, có thể sử dụng Ibuprofen với liều 5 - 10 mg/kg/lần mỗi 6 - 8 giờ nếu được bác sĩ tư vấn. Không sử dụng Aspirin để hạ sốt cho trẻ em vì nguy cơ gây ra hội chứng Reye nguy hiểm. Để tăng hiệu quả hạ nhiệt, cha mẹ nên kết hợp chườm ấm tại các vùng cổ, nách, bẹn và cho trẻ uống đủ nước hoặc dung dịch điện giải.

Một sai lầm rất phổ biến ở nhiều phụ huynh là tự ý tăng liều, cho uống thuốc quá gần nhau hoặc phối hợp nhiều loại thuốc hạ sốt cùng lúc. Những việc làm này không giúp trẻ hạ sốt nhanh hơn mà ngược lại rất dễ dẫn đến tình trạng quá liều, gây tổn thương gan và gia tăng các tác dụng phụ nguy hại cho sức khỏe của trẻ.

⇒ Tìm hiểu thêm: Tay chân miệng sốt mấy ngày mới hết? Hạ sốt như thế nào?

3. Biện pháp giảm đau miệng

Các vết loét ở niêm mạc miệng có thể gây đau rát, khiến trẻ khó ăn uống, từ chối uống nước và tăng tiết nước bọt. Để giảm khó chịu và giữ vệ sinh khoang miệng, cần hướng dẫn trẻ súc miệng hoặc vệ sinh nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý sau khi ăn. Trường hợp tổn thương gây đau nhiều, việc sử dụng gel bôi hoặc dung dịch làm dịu niêm mạc cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ. Khi vệ sinh khoang miệng, không chà xát mạnh lên vùng loét, nướu hoặc lưỡi để tránh làm tổn thương niêm mạc và tăng nguy cơ nhiễm trùng.

4. Chăm sóc tổn thương trên da

Các mụn nước nhỏ màu đỏ xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối và khuỷu tay có thể gây khó chịu cho trẻ. Để chăm sóc tổn thương da đúng cách, phụ huynh nên vệ sinh nhẹ nhàng bằng các dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, sau đó lau khô bằng khăn mềm để giữ cho bề mặt da luôn thoáng mát.

Kế hoạch chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà cần đảm bảo giữ nguyên vẹn các nốt phỏng, tuyệt đối không chọc hoặc làm vỡ mụn nước để tránh nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn. Đối với các mụn nước đã tự vỡ, có thể tiến hành chấm các dung dịch sát khuẩn chuyên dụng như Povidone-iodine hoặc Xanh methylene nhằm ngăn ngừa nhiễm trùng. Ngoài ra, cha mẹ không tự ý bôi các loại kem hay thuốc ngoài da khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

5. Chế độ dinh dưỡng cho trẻ bị tay chân miệng

Trẻ bị tay chân miệng thường xuất hiện các vết loét ở niêm mạc miệng, lưỡi và lợi, gây đau rát, khó nhai nuốt và ảnh hưởng đến khả năng ăn uống. Vì vậy, cần điều chỉnh chế độ dinh dưỡng phù hợp để trẻ dễ ăn, hạn chế đau rát và đảm bảo cung cấp đủ nước, năng lượng trong thời gian mắc bệnh:

• Ưu tiên thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu: Có thể lựa chọn cháo, súp, bột, sữa chua và các món ăn có độ mềm phù hợp với độ tuổi. Nên chia thành nhiều bữa nhỏ, tránh ép trẻ ăn quá nhiều trong một lần.
• Đảm bảo đủ nước: Khuyến khích trẻ uống đủ lượng nước cần thiết, có thể chia thành nhiều lần trong ngày. Trẻ còn bú mẹ nên tiếp tục bú mẹ. Cần đặc biệt theo dõi khả năng uống của trẻ vì đau miệng có thể khiến trẻ giảm uống, làm tăng nguy cơ mất nước.
• Hạn chế thực phẩm gây kích ứng: Không nên cho trẻ sử dụng các món ăn quá nóng, cay, chua, cứng hoặc giòn vì có thể làm tăng cảm giác đau rát và kích thích các vết loét trong miệng.

⇒Giải đáp chi tiết: Trẻ bị tay chân miệng nên kiêng gì và ăn gì?

6. Vệ sinh cá nhân và môi trường

Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống sạch sẽ giúp hạn chế sự lây lan của virus gây bệnh tay chân miệng qua đường tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp. Người chăm sóc cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi chế biến thức ăn, trước khi cho trẻ ăn và sau khi thay tã, vệ sinh hoặc tiếp xúc với dịch tiết của trẻ.

Các bề mặt và vật dụng trẻ thường xuyên tiếp xúc như đồ chơi, tay nắm cửa, bàn ghế, sàn nhà cần được vệ sinh, khử khuẩn thường xuyên bằng dung dịch chứa clo như Cloramin B hoặc chất tẩy rửa phù hợp. Quần áo, chăn mền, khăn mặt và các vật dụng bằng vải của trẻ mắc bệnh nên được giặt riêng, làm sạch kỹ và phơi khô.

⇒ Tham khảo ngay: Cách vệ sinh cho bé bị tay chân miệng được khuyến cáo

7. Tuân thủ việc cách ly trẻ mắc bệnh

Trẻ mắc tay chân miệng cần được nghỉ học và hạn chế tiếp xúc với trẻ khác trong thời gian mắc bệnh nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, trẻ mắc bệnh đang điều trị ngoại trú cần được cách ly với các thành viên khác.

Bậc cha mẹ cần hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với các trẻ khác trong gia đình và cộng đồng. Đồng thời, không dùng chung các vật dụng cá nhân như cốc, bát, thìa, khăn mặt và các đồ dùng khác với trẻ mắc bệnh. Việc thực hiện đầy đủ các biện pháp cách ly và vệ sinh giúp giảm nguy cơ lây truyền vi rút cho những người xung quanh.

⇒ Xem thêm: Bị tay chân miệng cách ly bao lâu?

8. Theo dõi dấu hiệu đưa trẻ đi viện ngay

Cha mẹ cần theo dõi sát tình trạng của trẻ trong suốt thời gian mắc bệnh. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời, đặc biệt khi có một trong các biểu hiện sau:

• Sốt cao trên 39°C hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ, không đáp ứng hoặc đáp ứng kém với thuốc hạ sốt.
• Giật mình chới với, đặc biệt khi trẻ đang ngủ; run chi, yếu hoặc liệt chi, đi loạng choạng.
• Thay đổi ý thức như trẻ bứt rứt, khó ngủ, ngủ gà, lừ đừ hoặc hôn mê.
• Nôn ói nhiều, ăn uống kém hoặc không uống được, có dấu hiệu mất nước.
• Thở nhanh, khó thở, thở bất thường hoặc xuất hiện các dấu hiệu suy hô hấp.
• Da nổi vân tím, tay chân lạnh, vã mồ hôi, mạch nhanh, yếu hoặc các biểu hiện bất thường về tuần hoàn.
• Co giật, hôn mê hoặc xuất hiện các biểu hiện thần kinh bất thường khác.

Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh tay chân miệng đã chuyển từ độ 1 sang mức độ nặng hơn, với nguy cơ xuất hiện biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp. Bệnh có thể diễn tiến nhanh, do đó trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, thay vì tiếp tục theo dõi và điều trị tại nhà.

⇒ Tìm hiểu thêm: Tay chân miệng và những dấu hiệu cần nhận biết

6 sai lầm thường gặp khi chăm sóc trẻ tay chân miệng

Dù đây không phải là một bệnh mới, nhưng cho đến nay vẫn còn rất nhiều quan niệm sai lầm trong khi chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà, làm ảnh hưởng đến tốc độ hồi phục của bệnh nhân.

1. Hạn chế tắm rửa, quấn kín

Một số phụ huynh quan niệm rằng khi trẻ mắc bệnh, việc hạn chế tắm rửa, quấn kín người và tránh gió kỹ sẽ giúp trẻ nhanh ra ban và mau hồi phục. Thực tế, đây là quan niệm sai lầm vì nếu cơ thể trẻ bị ủ kín quá lâu hay hạn chế tắm sẽ rất dễ bị nhiễm trùng da, từ đó dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm và tăng nguy cơ hình thành sẹo. Nên tắm rửa vệ sinh cơ thể trẻ hàng ngày để hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm trùng và rút ngắn thời gian bình phục.

2. Trẻ chỉ sinh hoạt ở nhà sẽ không bị lây bệnh

Phụ huynh thường nghĩ trẻ ở nhà sẽ không thể mắc bệnh. Nhưng thực tế, đây là bệnh có khả năng lây truyền từ người sang người. Tuy trẻ không đi nhà trẻ, không đến những nơi đông người nhưng vẫn sẽ phải tiếp xúc với người thân trong gia đình, đặc biệt là những người lớn mắc bệnh mà không biểu hiện triệu chứng. Do đó, dù ở nhà, trẻ em và cả người thân cũng cần thực hiện tốt các biện pháp phòng bệnh.

3. Chỉ trẻ nhỏ mới có thể mắc tay chân miệng

Thực tế, quan niệm chỉ trẻ em mới mắc chân tay miệng là không chính xác. Đối tượng thường mắc bệnh này nhất là trẻ em dưới 5 tuổi và đặc biệt là trẻ dưới 3 tuổi, tuy nhiên, trẻ lớn hơn và người lớn vẫn có nguy cơ mắc bệnh nếu cơ thể chưa có miễn dịch với bệnh. Đặc biệt là ở người suy giảm miễn dịch, bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch, người bệnh HIV/AIDS...

Thậm chí, nhiều trẻ lớn và người lớn mắc bệnh còn có thể gặp các biến chứng dẫn đến suy hô hấp, tuần hoàn vô cùng nguy hiểm không thua trẻ nhỏ. Do đó, bên cạnh việc phòng bệnh cho trẻ nhỏ, phụ huynh cũng không nên lơ là trong việc phòng bệnh cho nhóm trẻ lớn hơn và cho chính bản thân mình.

4. Trẻ phải nổi mụn nước trên tay, chân, miệng thì mới bệnh

Không phải ai mắc bệnh này đều sẽ biểu hiện các nốt mụn nước ở vị trí tay, chân, miệng và mọc chi chít. Thực tế, nhiều trẻ chỉ có biểu hiện loét miệng đơn thuần hay chỉ nổi sẩn ngoài da, đặc biệt nếu bị nổi ở mông rất dễ bị nhầm với hăm tã.

Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở trẻ nhỏ, ba mẹ nên đưa trẻ đến bệnh viện để được bác sĩ có kinh nghiệm thăm khám, nhằm nắm được mức độ diễn tiến của bệnh cũng như được hướng dẫn cách theo dõi và phát hiện biến chứng.

5. Tự ý mua thuốc không cần khám bệnh

Thực tế, nhiều ba mẹ tự ý mua thuốc khi phát hiện những triệu chứng bất thường cảnh báo căn bệnh này ở trẻ nhỏ. Việc tự ý sử dụng thuốc uống hoặc thuốc bôi có thể khiến tình trạng bệnh trở nên nặng hơn, thậm chí một số trường hợp điều trị sai cách còn có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng cho trẻ nhỏ.

6. Trẻ khó ngủ, quấy khóc, hay giật mình do đau miệng

Một sai lầm phổ biến trong chăm sóc trẻ nhỏ bị tay chân miệng là khi thấy trẻ giật mình, quấy khóc ba mẹ chỉ nghĩ trẻ bị đau miệng. Thực tế, nếu trẻ thường xuyên giật mình, chới với có thể là dấu hiệu cảnh báo biến chứng nặng của bệnh và cần được đưa đến bệnh thăm khám kịp thời.

Khi chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà ba mẹ cần tập trung vào việc chăm sóc giảm triệu chứng, vệ sinh cá nhân và môi trường sạch sẽ, chế độ dinh dưỡng khoa học, cung cấp đủ nước cho trẻ đồng thời cách ly và theo dõi tình trạng bệnh. Cần tránh việc tự ý sử dụng thuốc đồng thời quan sát cẩn thận những triệu chứng bệnh ở trẻ nhỏ, để phát hiện kịp thời dấu hiệu cảnh báo biến chứng từ đó đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời.