Nipah virus với Covid có giống nhau?

Nipah virus với Covid đều là những tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm đã và đang khiến y tế toàn cầu báo động, song khác biệt rõ rệt về nguồn lây, khả năng lan truyền và mức độ tử vong. Việc đối chiếu hai loại virus này trên cơ sở khoa học giúp làm rõ nguy cơ thực tế, nhận diện đúng mức độ lây truyền, tỷ lệ tử vong và định hướng các biện pháp phòng, chống dịch phù hợp với từng bệnh.

Tìm hiểu về Nipah virus với Covid

Nipah virus với Covid đều là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, có khả năng lây lan và để lại hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Hiểu rõ nguồn gốc và đặc điểm lây nhiễm của từng loại virus là cơ sở quan trọng để người dân nhận diện nguy cơ và chủ động phòng ngừa.

1. Nguồn gốc virus Nipah (NiV)

Virus Nipah được ghi nhận lần đầu trong một đợt bùng phát bệnh viêm não tại Malaysia và Singapore. Khi đó, phần lớn người mắc bệnh là do tiếp xúc trực tiếp với lợn bị nhiễm bệnh hoặc các mô, dịch tiết từ lợn mà không có biện pháp bảo hộ. Virus lây truyền theo đường từ dơi sang lợn, rồi từ lợn sang người. Lợn ăn phải trái cây rơi bị nhiễm virus từ dơi, sau đó virus nhân lên rất mạnh trong đàn lợn. Người tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh qua dịch tiết hô hấp, nước bọt hoặc khi giết mổ sẽ bị nhiễm. Tên gọi “Nipah” được đặt theo làng Sungai Nipah (Malaysia), nơi ghi nhận các ca bệnh đầu tiên.

Ở các đợt bùng phát sau tại Bangladesh và Ấn Độ, nguồn lây nhiễm chủ yếu được xác định là trái cây hoặc các sản phẩm từ trái cây, đặc biệt là nước chà là tươi, bị nhiễm nước tiểu hoặc nước bọt của dơi mang virus. Ngoài ra, virus Nipah còn có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch tiết của người bệnh, nhất là trong gia đình hoặc khi chăm sóc bệnh nhân. Tỷ lệ tử vong của bệnh Nipah được ước tính từ 40 - 75%, cho thấy đây là một bệnh có mức độ nguy hiểm rất cao.

2. Nguồn gốc virus Covid-19 (SARS-CoV-2)

Covid-19 là bệnh do virus SARS-CoV-2 gây ra, được phát hiện khi điều tra một ổ dịch khởi phát tại khu chợ buôn bán hải sản và động vật ở Vũ Hán, Trung Quốc. Virus này gây bệnh ở đường hô hấp và có khả năng lây lan nhanh từ người sang người.

Covid-19 chủ yếu lây qua các giọt dịch hô hấp phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Thời gian ủ bệnh thường từ 2 - 14 ngày, trung bình là 5 ngày và người nhiễm vẫn có thể lây bệnh trong giai đoạn này. Bệnh xuất hiện lần đầu trong đại dịch năm 2019 - 2020 và nhanh chóng lan rộng ra toàn thế giới, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng. (3)

So sánh mức độ nguy hiểm của Nipah virus với Covid-19

Nipah virus với Covid đều là bệnh do virus gây ra, nhưng mức độ nguy hiểm, cách lây truyền và tác động đến sức khỏe con người khác nhau rõ rệt:

Nipah virus có nguy cơ trở thành đại dịch như Covid-19 không?

So với Covid-19, Nipah virus hiện chưa lan rộng trong cộng đồng, tuy nhiên vẫn được đánh giá là mối đe dọa tiềm ẩn đối với y tế toàn cầu. Nguyên nhân chính đến từ tỷ lệ tử vong rất cao, các đợt bùng phát vẫn xuất hiện rải rác và hiện nay gần như chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hay vắc xin được phê duyệt.

Theo các ghi nhận dịch tễ, tỷ lệ tử vong do nhiễm Nipah virus cao đến 75%, tùy theo từng đợt bùng phát và chủng virus liên quan cũng như khả năng đáp ứng của hệ thống y tế tại từng khu vực. Mức độ bệnh nặng và các biến chứng lâm sàng, đặc biệt là tổn thương thần kinh và hô hấp, thường nghiêm trọng hơn so với Covid-19.

Nipah là một loại virus lây từ động vật sang người, chủ yếu lây từ dơi quạ ăn quả sang người qua tiếp xúc với trái cây hoặc nước ép bị nhiễm hoặc qua động vật trung gian như lợn. Không giống Covid-19, vốn lây lan dễ dàng qua đường hô hấp và có thể truyền từ người không triệu chứng, Nipah chủ yếu lây qua tiếp xúc gần với dịch cơ thể của người bệnh, như nước bọt hoặc dịch tiết hô hấp. Chính vì vậy, khác với Covid-19, khả năng lây truyền giữa người với người của Nipah virus kém hiệu quả hơn, chưa đủ để gây lan rộng nhanh trong cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lây nhiễm của bệnh tương đối thấp, ước tính khoảng 0.2 - 0.7%, do virus không lây truyền qua không khí.

Điều này khiến các ổ dịch thường giới hạn ở quy mô nhỏ, địa phương, chủ yếu ở Đông Nam Á và Nam Á, như các vụ việc ở Malaysia, Bangladesh và Ấn Độ. Ví dụ, ổ dịch lớn nhất năm 1998 - 1999 tại Malaysia chỉ ảnh hưởng đến khoảng 300 người và từ đó đến nay, các ca bệnh thường lẻ tẻ, không vượt quá vài chục trường hợp mỗi năm.

Dù vậy, các chuyên gia vẫn cảnh báo Nipah có "tiềm năng đại dịch" vì một số lý do đáng lo ngại. Đầu tiên, virus có khả năng biến đổi gene, có thể làm tăng khả năng lây lan từ người sang người. Thứ hai, hiện nay chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hoặc vắc xin được phê duyệt để phòng ngừa, dù một số vắc xin thử nghiệm như ChAdOx1 NiV đang được nghiên cứu. Thứ ba, sự phá rừng và đô thị hóa đang đưa dơi - là vật chủ tự nhiên tiếp cận gần hơn với cộng đồng, tăng nguy cơ lan từ động vật sang người và xu hướng toàn cầu hóa làm dễ lây lan dịch bệnh hơn.

Và trên thực tế, WHO đã xếp Nipah vào danh sách 10 bệnh truyền nhiễm ưu tiên nghiên cứu, cùng với Covid-19 và Zika, chính vì rủi ro kể trên. Gần đây, các ổ dịch nhỏ ở Ấn Độ và Bangladesh đã khiến một số quốc gia như Thái Lan và Nepal tái áp dụng biện pháp kiểm tra sức khỏe tương tự Covid-19 tại sân bay, cho thấy sự cảnh giác toàn cầu.

Tóm lại, Nipah virus hiện chưa có khả năng gây ra đại dịch tương tự Covid-19 do khả năng lây truyền giữa người với người còn hạn chế. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong cao, chưa có vắc xin hay điều trị đặc hiệu, cùng với nguy cơ lây truyền từ động vật trong bối cảnh giao lưu và di chuyển quốc tế ngày càng tăng, khiến Nipah virus vẫn là mối nguy cần được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ.

Lịch sử bùng phát dịch virus Nipah và Covid trên thế giới

Lịch sử bùng phát của virus Nipah với Covid-19 cho thấy sự khác biệt rõ rệt về cách hai bệnh này xuất hiện và lan rộng trong cộng đồng:

1. Ghi nhận dịch Nipah

Virus Nipah đã được ghi nhận gây dịch tại một số quốc gia châu Á như Malaysia, Bangladesh, Ấn Độ và Singapore. Các đợt bùng phát thường xuất hiện rải rác, phạm vi khu trú nhưng có điểm chung là tỷ lệ tử vong rất cao, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế địa phương.

Đợt dịch đầu tiên được phát hiện năm 1998 tại làng Sungai Nipah, Malaysia. Trong đợt dịch này, virus lây từ dơi ăn quả sang lợn đóng vai trò vật chủ trung gian, sau đó truyền sang người, đánh dấu sự xuất hiện lần đầu của virus Nipah ở người. Ở vụ dịch này, Malaysia đã ghi nhận khoảng 300 người nhiễm bệnh, với hơn 100 ca tử vong, dẫn đến việc tiêu hủy hơn 1 triệu con lợn để kiểm soát. Ban đầu, các bác sĩ nhầm lẫn với viêm não Nhật Bản, nhưng nghiên cứu nhanh chóng xác định virus mới, đặt tên theo làng Sungai Nipah ở Malaysia.

Từ năm 2001, Nipah chuyển hướng sang Nam Á, với các ổ dịch gần như hàng năm ở Bangladesh và thỉnh thoảng ở đông Ấn Độ. WHO ghi nhận rằng ở đây, virus chủ yếu lây qua tiêu thụ trái cây hoặc nước cốt chà là bị nhiễm nước tiểu hoặc nước bọt của dơi. Một ví dụ điển hình là ổ dịch năm 2001 tại Siliguri, Ấn Độ, nơi virus lây lan trong bệnh viện, với 75% ca bệnh là nhân viên y tế hoặc người thân.

Từ 2001 - 2008, khoảng nửa số ca bệnh ở Bangladesh do lây từ người sang người qua chăm sóc bệnh nhân. Đến nay, các ổ dịch vẫn tiếp diễn, như vụ việc năm 2018 tại Kerala, Ấn Độ và các ca lẻ tẻ ở Philippines năm 2014.

Vào năm 2018, một đợt bùng phát virus Nipah được ghi nhận tại quận Kozhikode, bang Kerala. Trường hợp khởi phát được nghi ngờ có liên quan đến dơi ăn quả. Đáng chú ý, đợt dịch này ghi nhận tỷ lệ tử vong lên đến 91%.

Ở Bangladesh năm 2023, Nipah virus tái xuất hiện theo quy luật mùa dịch, ghi nhận 11 ca nhiễm, trong đó 10 ca được xác nhận và một ca được coi là có liên hệ dịch tễ, với 8 trường hợp tử vong, tương đương tỷ lệ tử vong khoảng 73%.

Tiếp nối trong mùa dịch 2024, Bangladesh báo cáo 2 ca Nipah virus được ghi nhận tại khu vực Dhaka, cả hai đều tử vong. Sự kiện này một lần nữa nhấn mạnh tính nguy hiểm của virus do không có vắc xin hoặc thuốc điều trị đặc hiệu và dịch bệnh vẫn xuất hiện theo chu kỳ hàng năm. (6)

Gần đây nhất vào cuối năm 2025 - đầu năm 2026, Ấn Độ ghi nhận 5 trường hợp nghi ngờ nhiễm Nipah virus tại một bệnh viện ở bang Tây Bengal, trong đó có 2 trường hợp có xét nghiệm khẳng định. Các trường hợp này liên quan đến lây truyền trong môi trường chăm sóc y tế, làm dấy lên mối quan ngại về nguy cơ lây lan trong các cơ sở y tế nếu không kiểm soát chặt chẽ. Các cơ quan y tế địa phương và quốc tế đã triển khai truy vết, cách ly và giám sát tiếp xúc để hạn chế sự lan rộng.

Việt Nam đến thời điểm này chưa ghi nhận ca nhiễm Nipah virus nhưng đã tăng cường giám sát dịch tễ từ cửa khẩu và cộng đồng do mức độ nguy hiểm của bệnh.

2. Ghi nhận dịch Covid-19

Covid-19 bắt nguồn từ tháng 12/2019 tại Wuhan, Trung Quốc, với các ca viêm phổi lạ liên quan đến chợ hải sản Huanan, sau đó nhanh chóng lan ra nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, Covid-19 nhanh chóng lan ra ngoài Trung Quốc, với ca đầu tiên ở Thái Lan (13/1/2020), Nhật Bản và Mỹ (20/1/2020). Đến ngày 30/1/2020, WHO tuyên bố Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng Quốc tế (PHEIC) và chỉ 6 tuần sau, ngày 11/3/2020, chính thức gọi là đại dịch với hơn 118.000 ca ở 114 quốc gia.

Sự lây lan qua đường hô hấp, bao gồm từ người không triệu chứng, đã khiến virus bùng nổ toàn cầu. Đến tháng 4/2020, toàn cầu ghi nhận hơn 1 triệu ca; tháng 9/2020, hơn 1 triệu trường hợp tử vong và đỉnh điểm với các làn sóng do biến thể như Alpha vào tháng 12/2020, Delta vào năm 2021 và Omicron vào tháng 11/2021.

Phản ứng toàn cầu trước những tác động này của Covid-19 bao gồm phong tỏa, sàng lọc sân bay và phát triển vắc xin thần tốc. WHO phối hợp thử nghiệm Solidarity và COVAX phân phối vắc xin đến hơn 100 quốc gia từ tháng 2/2021, đạt 1 tỷ liều vào tháng 1/2022. Vắc xin Pfizer được phê duyệt khẩn cấp tháng 12/2020, giúp giảm tốc độ lây lan.

Tại Việt Nam, trong bối cảnh cuộc đua vắc xin khốc liệt trên thế giới, Hệ thống tiêm chủng VNVC đã nổi bật với vai trò tiên phong, là đơn vị đầu tiên tại Việt Nam ký kết hợp đồng mua trước 30 triệu liều vắc xin AstraZeneca ngay từ tháng 11/2020, khi vắc xin vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu lâm sàng. Đến tháng 2/2021, VNVC đã chuyển giao phi lợi nhuận cho Chính Phủ toàn bộ 30 triệu liều vắc xin này, kịp thời triển khai tiêm chủng bảo vệ cho tuyến đầu chống dịch và nhân dân.

Đến ngày 5/5/2023, WHO kết thúc PHEIC, nhưng virus vẫn lưu hành với hơn 760 triệu ca xác nhận và 6,9 triệu ca tử vong toàn cầu tính đến nay. Hiện nay, Covid-19 được theo dõi lâu dài thông qua các hệ thống giám sát bệnh hô hấp, tương tự cúm mùa và các bệnh hô hấp khác.

Tóm lại, Nipah virus với Covid đều là các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, nhưng mang đặc điểm dịch tễ rất khác nhau. Bệnh do NiV có tỷ lệ tử vong cao, song khả năng lây lan giữa người với người còn hạn chế và thường chỉ bùng phát thành các ổ dịch nhỏ. Ngược lại, Covid lây truyền nhanh, phạm vi lan rộng toàn cầu, song nguy cơ tử vong nhìn chung thấp hơn và phụ thuộc nhiều vào độ tuổi, bệnh nền và điều kiện chăm sóc y tế. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp người dân đánh giá đúng mức độ rủi ro và chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.