Biến chứng quai bị có ảnh hưởng nguy hiểm như thế nào?

Biến chứng quai bị có thể gây hậu quả nghiêm trọng như viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm tụy, viêm màng não… nếu không được can thiệp chữa trị kịp thời, có thể ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản và nguy cơ để lại di chứng lâu dài về sau.

Quai bị có nguy hiểm không?

Quai bị là bệnh cấp tính khởi phát đột ngột, dù thường kéo dài trong thời gian ngắn nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ra các biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe của người bệnh như viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm màng não, viêm tụy cấp… Trong đó, tổn thương thần kinh trung ương được báo cáo xảy ra ở 65% các trường hợp mắc bệnh và viêm màng não chiếm tỷ lệ lớn các biến chứng ở hệ thần kinh trung ương.

Di chứng vĩnh viễn do quai bị rất hiếm gặp và tỷ lệ tử vong chung cũng khá thấp, nhưng vẫn có thể xảy ra nếu không được can thiệp kịp thời. Tử vong do nhiễm quai bị có nhiều khả năng xảy ra ở người lớn, với khoảng một nửa số ca tử vong liên quan đến căn bệnh này ghi nhận ở người ở độ tuổi 20.

Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính, do một loại virus Ribonucleic acid (RNA) thuộc họ Paramyxovirus gây ra, chủ yếu ảnh hưởng ở trẻ em trong độ tuổi từ 2 - 9 tuổi. Virus này lây lan qua tiếp xúc trực tiếp và qua các giọt bắn trong không khí từ đường hô hấp trên của người bệnh. Nhiễm quai bị mắc phải tự nhiên, bao gồm khoảng 30% các trường hợp nhiễm trùng dưới lâm sàng, mang lại khả năng miễn dịch lâu dài. (2)

Các biến chứng quai bị và sự ảnh hưởng lâu dài

Trong hầu hết các trường hợp, bệnh quai bị thường biểu hiện nhẹ, tự khỏi và không để lại di chứng lâu dài. Thời gian ủ bệnh thường từ 16-18 ngày sau khi tiếp xúc virus, khả năng lây nhiễm từ 2 - 5 ngày sau khi xuất hiện viêm tuyến nước bọt. Mặc dù vậy, bệnh vẫn có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe, đặc biệt ở những người chưa tiêm vắc xin.

1. Viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn

Viêm tinh hoàn là biến chứng phổ biến nhất ở nam giới, xảy ra ở khoảng 1/5 số trường hợp mắc quai bị ở nam giới. Biến chứng đặc trưng bởi tình trạng sưng to một bên hoặc cả hai bên tinh hoàn gây đau nhức, thường biểu hiện khoảng một tuần sau khi viêm tuyến mang tai khởi phát.

Bên cạnh đó, viêm tinh hoàn do quai bị có thể dẫn đến teo biểu mô tinh hoàn, làm ngừng sinh tinh và gián đoạn quá trình sinh steroid ở một nửa số người bị ảnh hưởng bởi quai bị, gây vô sinh hoặc hiếm muộn ở khoảng 30% trường hợp nam giới sau dậy thì (hiếm khi xảy ra ở nam giới trước dậy thì).

2. Viêm buồng trứng

Viêm buồng trứng là một biến chứng hiếm gặp của bệnh quai bị, chủ yếu xảy ra ở phụ nữ sau dậy thì. Cơ chế gây ra tình trạng này vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng nhiều bằng chứng cho rằng hiện tượng này liên quan đến sự nhân lên của virus trong mô buồng trứng, dẫn đến viêm nhiễm. Biểu hiện lâm sàng của viêm buồng trứng do quai bị bao gồm đau bụng dưới (có thể dữ dội), kèm theo sốt và buồn nôn.

Tình trạng viêm buồng trứng có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt và khả năng sinh sản ở phụ nữ, mặc dù những ảnh hưởng này chỉ là tạm thời. Thống kê cho thấy, khoảng 1 trong 14 phụ nữ chưa tiêm vắc xin mắc bệnh quai bị sau tuổi dậy thì sẽ bị sưng buồng trứng (viêm buồng trứng).

⇒ Bạn có thể xem thêm: Bị quai bị có vô sinh không?

3. Viêm màng não

Theo các chuyên gia y tế, các biến chứng thần kinh do quai bị chủ yếu là viêm màng não vô khuẩn, thường không biểu hiện triệu chứng ở 50 - 60% trường hợp và chỉ xuất hiện triệu chứng ở 4 - 6% ở các trường hợp quai bị lâm sàng. Viêm màng não do quai bị chủ yếu nhẹ như đau đầu, cứng cổ, buồn nôn/ nôn, thay đổi hành vi, mất nhạy cảm với ánh sáng và có thể khỏi hoàn toàn trong vòng 3 - 10 ngày nếu được can thiệp điều trị kịp thời.

4. Viêm não

Biến chứng thần kinh nghiêm trọng hơn viêm màng não là viêm não, nhưng hiếm khi xảy ra, với tỷ lệ được báo cáo là 1 trên 6000 ca và có thể hồi phục nếu được can thiệp điều trị sớm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nặng, viêm não do quai bị có thể để lại các di chứng vĩnh viễn cho người bệnh, bao gồm liệt, co giật, liệt dây thần kinh sọ, hẹp cống não và não úng thủy, thậm chí tử vong.

Viêm não do căn bệnh quai bị cũng có thể dẫn đến tử vong với tỷ lệ từ 2,3 - 22% và tỷ lệ mắc bệnh lâu dài dao động từ 24 - 33%. (3)

5. Viêm tụy cấp

Viêm tụy cấp là biến chứng hiếm gặp của bệnh quai bị nhưng cực kỳ nghiêm trọng. Virus quai bị không chỉ tấn công tuyến nước bọt mà còn lan đến tuyến tụy, gây ra phản ứng viêm cấp và tổn thương mô tụy. Biến chứng thường khởi phát với cơn đau dữ dội đột ngột ở vùng bụng trên, sốt toàn thân, ớn lạnh, nôn mửa... Nếu không được chẩn đoán và xử lý kịp thời, viêm tụy do căn bệnh này có thể dẫn đến hoại tử mô tụy, suy tụy và tăng nguy cơ viêm tụy mạn tính, ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa và chuyển hóa đường.

6. Nhồi máu phổi

Hiếm gặp nhưng đáng chú ý, nhồi máu phổi có thể là biến chứng mạch máu nặng của quai bị, chủ yếu ghi nhận ở nam giới sau dậy thì và thường xuất hiện sau viêm tinh hoàn hậu quai bị; y văn đã mô tả ca bệnh với nhồi máu phổi hai bên ngay sau đợt viêm tinh hoàn do bệnh lý. Đây được xem là phản ứng viêm toàn thân và tình trạng tăng đông dẫn tới huyết khối tĩnh mạch vùng chậu, đặc biệt đám rối tĩnh mạch quanh tuyến tiền liệt; cục huyết khối sau đó di chuyển lên động mạch phổi, làm tắc mạch và gây thiếu máu nuôi, hoại tử nhu mô.

7. Điếc vĩnh viễn

Biến chứng viêm dây thần kinh thính giác do quai bị dễ xảy ra hơn ở trẻ em. Nghiên cứu đã chỉ ra, quai bị là nguyên nhân chính gây điếc thần kinh cảm giác, khởi phát đột ngột ở cả hai bên và vĩnh viễn ở trẻ em trong thời kỳ trước khi có vắc xin. Đồng thời, thống kê cũng cho thấy cứ 10 trường hợp mắc bệnh thì có khoảng 4 người bị câm điếc tạm thời và cứ 15.000 trường hợp thì có khoảng 1 người bị điếc vĩnh viễn sau khi mắc bệnh.

8. Biến chứng quai bị ở phụ nữ mang thai

Theo các chuyên gia y tế, chưa có bằng chứng xác minh nhiễm trùng quai bị trong thai kỳ sẽ làm tăng nguy cơ sinh non hoặc dị tật bẩm sinh ở trẻ. Bên cạnh đó, không có nghiên cứu nào phát hiện ra virus quai bị có khả năng gây quái thai, nghĩa là bệnh lý không liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc các rối loạn bẩm sinh.

Tuy nhiên, một nghiên cứu được thực hiện vào những năm 1960 (khi chưa có vắc xin quai bị) cho thấy việc nhiễm bệnh trong ba tháng đầu của thai kỳ làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc thai chết lưu ở người mẹ. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra những rủi ro hiếm gặp có thể xảy ra đối với phụ nữ mang thai, bao gồm:

• Mối liên hệ giữa bệnh quai bị trong thời kỳ mang thai và bệnh xơ hóa nội tâm mạc (một bệnh tim ở thai nhi và trẻ sơ sinh dẫn đến tính trạng dày cơ tim);
• Viêm mắc bệnh quai bị trong cuối thai kỳ liên quan đến tình trạng suy hô hấp cấp tính và giảm tiểu cầu ở trẻ sơ sinh.

9. Các biến chứng hiếm gặp khác

Ngoài ra, bệnh nhân nhiễm quai bị có thể gặp một số biến chứng hiếm gặp khác như viêm cơ tim (gây rối loạn nhịp tim hoặc suy tim), viêm tuyến giáp (rối loạn chức năng nội tiết), viêm khớp (đau khớp và hạn chế vận động), tổn thương thận (suy giảm chức năng lọc thận)...

⇒ Tham khảo thêm: Biến chứng quai bị chạy hậu là gì?

Ai có nguy cơ cao gặp biến chứng quai bị?

Mặc dù bệnh quai bị thường biểu hiện nhẹ hoặc không biểu hiện triệu chứng lâm sàng rõ ràng và có thể khỏi hoàn toàn, nhưng đôi khi có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở nhóm đối tượng nguy cơ cao, bao gồm:

• Thanh thiếu niên và người lớn chưa có miễn dịch. Đặc biệt là nam giới sau tuổi dậy thì, dễ mắc viêm tinh hoàn gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản;
• Người chưa tiêm vắc xin phòng bệnh, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, người suy giảm miễn dịch… dễ mắc bệnh và bùng phát các biến chứng quai bị nguy hiểm;
• Phụ nữ mang thai

Làm gì để quai bị không biến chứng?

Theo các chuyên gia y tế, tiêm chủng dự phòng là biện pháp phòng ngừa nguy cơ nhiễm bệnh và biến chứng quai bị hiệu quả nhất. Vắc xin có thể được sử dụng sớm cho trẻ từ 9 tháng tuổi, thường dùng dạng vắc xin kết hợp Sởi - Quai bị - Rubella. Các vắc xin được chứng minh an toàn và có hiệu lực cao, bảo vệ đạt đến trẻ 95% và miễn dịch bảo vệ lâu dài.

Danh mục vắc xin phòng bệnh quai bị ( MMRII, Priorix, Proquad )

Tên vắc xin	Nước sản xuất	Hãng sản xuất	Đăng ký tiêm
MMR-II	Mỹ	Merck Sharp and Dohm (MSD)
Priorix	Bỉ	Glaxosmithkline (GSK)
ProQuad	Mỹ	Merck Sharp and Dohm (MSD)

Bên cạnh tiêm vắc xin phòng bệnh, mỗi người có thể phòng tránh nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nguy hiểm bằng cách:

• Chăm sóc dinh dưỡng và vệ sinh cá nhân: Ăn thực phẩm mềm, dễ nuốt, uống nhiều nước và bổ sung vitamin C giúp tăng sức đề kháng. Vệ sinh răng miệng sạch sẽ, súc miệng bằng nước muối sinh lý và giữ môi trường sống thông thoáng là những yếu tố hỗ trợ phục hồi nhanh và ngăn ngừa viêm nhiễm thứ phát;
• Nghỉ ngơi và cách ly hợp lý khi mắc bệnh: Khi đã nhiễm virus quai bị, người bệnh cần được nghỉ ngơi hoàn toàn, tránh vận động mạnh và cách ly ít nhất 5 ngày kể từ khi tuyến nước bọt sưng. Việc này giúp giảm nguy cơ lây lan và hạn chế biến chứng do cơ thể bị quá tải;
• Tái khám định kỳ đầy đủ sau khi khỏi bệnh: Thực hiện khám sức khỏe định kỳ để kiểm tra và theo dõi diễn tiến của bệnh cũng như nguy cơ tái phát, di chứng dai dẳng.

Câu hỏi thường gặp

• Bị bệnh quai bị có chết không?

Bệnh lý này tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, viêm cơ tim, suy nội tạng… đe dọa tính mạng của người bệnh, đặc biệt ở người có hệ miễn dịch suy yếu, phụ nữ mang thai hoặc người chưa tiêm phòng. Tuy nhiên, thống kê cho thấy tỷ lệ tử vong do bệnh lý này rất thấp nếu được phát hiện và điều trị biến chứng kịp thời, phần lớn bệnh nhân đều có thể hồi phục nếu được can thiệp và chăm sóc đúng cách.

• Quai bị biến chứng đến mắt không?

Quai bị biến chứng đến mắt là trường hợp cực kỳ hiếm gặp, có thể xuất hiện sau viêm não màng não do căn bệnh, gây đau mắt và giảm thị lực. Đây là tình trạng viêm dây thần kinh thị giác gây mất thị lực bán cấp một bên, khiến chuyển động mắt đau đớn. Viêm kết mạc có thể dẫn đến viêm kết mạc nang, viêm củng mạc, viêm tuyến lệ, viêm giác mạc, viêm củng mạc, viêm màng bồ đào trước, viêm màng mạch và liệt cơ vận nhãn.

Tóm lại, biến chứng quai bị thường hiếm khi xảy ra nhưng không được coi nhẹ, vì có thể ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe, nguy cơ để lại di chứng lâu dài, thậm chí đe dọa tính mạng. Vậy nên, việc chủ động phòng ngừa bằng vắc xin, theo dõi sát sức khỏe và không chủ quan trước bất kỳ dấu hiệu bất thường nào là cách để hạn chế biến chứng bệnh quai bị hiệu quả.