Vì sao viêm não Nhật Bản tăng vào mùa hè? Phụ huynh cần làm gì trước khi đưa con về quê, đi du lịch?

Từ tháng 4 - 10 hằng năm, đặc biệt vào cao điểm tháng 6 - 7, hàng loạt điều kiện về khí hậu, môi trường, vòng đời muỗi truyền bệnh và sự dịch chuyển của vật chủ mang virus cùng hội tụ, tạo nên thời điểm nguy cơ lây nhiễm cao nhất trong năm của viêm não Nhật Bản. Trong bối cảnh mùa hè 2026 đã ghi nhận nhiều ca bệnh nặng và tử vong, các chuyên gia cảnh báo phụ huynh cần chủ động bảo vệ trẻ trước khi về quê, đi du lịch hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời.

Những tuần đầu mùa hè năm nay, nhiều địa phương trên cả nước liên tiếp ghi nhận các trường hợp mắc viêm não Nhật Bản với diễn biến nặng. Tại Quảng Ngãi, ghi nhận 3 ca mắc mới, trong khi cùng kỳ năm trước không ghi nhận trường hợp nào. Tại Hà Nội, Nghệ An và Thanh Hóa đã xuất hiện các ca bệnh ở trẻ từ 13 - 14 tuổi, trong đó có trường hợp tử vong sau thời gian ngắn khởi phát triệu chứng. Một số bệnh viện tuyến cuối cũng ghi nhận bệnh nhân là thanh thiếu niên và người trưởng thành với tổn thương não nghiêm trọng, phải điều trị kéo dài và đối mặt nguy cơ di chứng thần kinh lâu dài.

Theo BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, đây không phải hiện tượng bất thường mà là diễn biến phù hợp với quy luật dịch tễ của bệnh. Tại Việt Nam, viêm não Nhật Bản lưu hành quanh năm nhưng thường gia tăng mạnh từ tháng 4 đến tháng 10, đặc biệt trong giai đoạn tháng 6 và tháng 7. Nhiều năm qua, các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc luôn nằm trong nhóm ghi nhận số ca mắc cao nhất. Chính vì đặc điểm này, viêm não Nhật Bản thường được gọi là “bệnh mùa hè”.

Khác với nhiều bệnh truyền nhiễm lây trực tiếp từ người sang người, viêm não Nhật Bản là bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào véc-tơ truyền bệnh và hệ sinh thái tự nhiên. Bác sĩ Đạo cho biết virus viêm não Nhật Bản không lây trực tiếp giữa người với người mà được truyền qua muỗi Culex, thường được gọi là muỗi ruộng. Virus lưu hành tự nhiên ở các vật chủ như lợn, trâu, bò, ngựa và nhiều loài chim hoang dã. Khi muỗi hút máu từ động vật mang virus rồi tiếp tục đốt người, virus sẽ được truyền sang cơ thể người và có thể gây viêm não nặng.

Mùa hè tại Việt Nam hội tụ đồng thời ba yếu tố quan trọng gồm nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và lượng mưa dồi dào. Đây được xem là “bộ ba yếu tố vàng” thúc đẩy sự phát triển của muỗi Culex; đồng thời ảnh hưởng đến sự phân bố, mật độ và khả năng sinh sản của muỗi, từ đó chi phối động lực lan truyền virus viêm não Nhật Bản.

Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy nền nhiệt trung bình từ 23 - 29°C là khoảng nhiệt độ lý tưởng để muỗi Culex sinh trưởng và phát triển. Trong điều kiện này, vòng đời của muỗi được rút ngắn, thời gian từ trứng đến muỗi trưởng thành nhanh hơn, đồng thời khả năng sinh sản tăng lên, khiến mật độ quần thể muỗi có thể gia tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn.

Không chỉ vậy, độ ẩm cao sau những đợt mưa kéo dài còn giúp muỗi trưởng thành giảm mất nước, kéo dài tuổi thọ và tăng số lần hút máu trong vòng đời. Tuổi thọ càng dài, khả năng mang và truyền virus sang người càng cao.

Bên cạnh đó, lượng mưa lớn tạo ra vô số điểm nước đọng tự nhiên như ruộng lúa, ao hồ, kênh rạch, mương máng và các vùng trũng ngập nước. Đây chính là môi trường lý tưởng để muỗi Culex đẻ trứng và phát triển ấu trùng.

BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo cho biết mùa hè cũng là thời điểm nhiều loại trái cây bước vào vụ thu hoạch, đặc biệt là vải thiều tại các tỉnh phía Bắc. Khi các vườn cây ăn quả vào mùa chín rộ, nhiều loài chim hoang dã như chim sẻ, sáo, cu gáy, cò và chim tu hú tập trung về kiếm ăn. Đây là những loài có thể tham gia vào chu trình lưu hành tự nhiên của virus viêm não Nhật Bản.

Virus được duy trì âm thầm trong quần thể chim và các động vật mang mầm bệnh. Muỗi hút máu từ các vật chủ này rồi tiếp tục truyền virus sang người thông qua vết đốt. Chính sự trùng hợp giữa mùa trái cây chín, sự gia tăng số lượng chim hoang dã và thời điểm bệnh đạt đỉnh đã khiến viêm não Nhật Bản từ lâu được người dân ở một số địa phương gọi là “bệnh mùa vải”.

BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo cho biết thêm mùa hè cũng là thời điểm nguy cơ phơi nhiễm tăng cao do sự thay đổi trong sinh hoạt của trẻ. Trong năm học, phần lớn trẻ sinh hoạt trong môi trường đô thị hoặc trường học. Tuy nhiên khi nghỉ hè, nhiều em về quê thăm ông bà, tham gia các hoạt động ngoài trời, vui chơi tại sân vườn, ao hồ, ruộng lúa hoặc khu vực chăn nuôi gia súc. Những địa điểm này thường nằm gần nơi cư trú của muỗi Culex và vật chủ mang virus, làm tăng khả năng tiếp xúc với nguồn bệnh.

Đáng chú ý, quan niệm viêm não Nhật Bản chỉ là bệnh của vùng nông thôn đang dần trở nên lỗi thời. Quá trình đô thị hóa, mở rộng vùng ven đô, phát triển giao thông và giao thương giữa các địa phương đã làm thay đổi đáng kể hệ sinh thái của muỗi truyền bệnh cũng như vật chủ khuếch đại virus như lợn. Điều này khiến ranh giới giữa vùng nguy cơ cao và vùng nguy cơ thấp ngày càng mờ nhạt.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận phạm vi lưu hành của virus viêm não Nhật Bản đang mở rộng sang các khu vực mới, kéo theo sự xuất hiện của các ca bệnh ở thanh niên và người trưởng thành chưa có miễn dịch bảo vệ.

Viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Toàn bộ các biện pháp điều trị hiện nay chủ yếu là hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn, kiểm soát co giật và xử trí biến chứng. Do đó, tiêm chủng vẫn là giải pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh. Phụ huynh nên kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ trước mùa hè, đặc biệt trước khi về quê, đi du lịch hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời kéo dài. Những trường hợp chưa tiêm, tiêm chưa đủ hoặc bỏ sót mũi nhắc cần được bổ sung càng sớm càng tốt để đảm bảo khả năng bảo vệ.

Danh mục vắc xin phòng bệnh viêm não Nhật Bản

Tên vắc xin	Đối tượng	Lịch tiêm	Đăng ký tiêm
Imojev (Thái Lan)	Trẻ từ 9 tháng tuổi trở lên và người lớn	Trẻ từ 9 tháng tuổi đến dưới 18 tuổi (chưa tiêm vắc xin Jevax lần nào): Mũi 1: Là mũi tiêm đầu tiên. Mũi 2: Cách 1 năm sau mũi đầu tiên. Người tròn 18 tuổi trở lên: Tiêm 1 mũi duy nhất.	Click đăng ký!
Jeev (Ấn Độ)	Trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên và người lớn	Mũi 1: Lần đầu tiêm trong độ tuổi Mũi 2: Cách mũi 1 ít nhất 1 tháng Các mũi tiêm nhắc: khuyến cáo cần tiêm mũi nhắc để tăng cường và duy trì miễn dịch. Mũi nhắc lại dựa trên tình hình dịch tễ bệnh viêm não Nhật Bản và khuyến cáo của các Quốc gia có cùng dịch tễ.	Click đăng ký!
Jevax (Việt Nam)		Mũi 1: lần tiêm đầu tiên. Mũi 2: một - hai tuần sau mũi 1. Mũi 3: 1 năm sau mũi 2. Sau 3 năm tiêm nhắc lại một liều để duy trì miễn dịch hoặc những người có thể trạng miễn dịch tốt thì tiêm nhắc lại trước khi có dịch viêm não xảy ra.	Click đăng ký!

Song song với tiêm chủng, các biện pháp phòng muỗi đốt như ngủ màn, mặc quần áo dài tay, loại bỏ nơi nước đọng, vệ sinh môi trường sống và hạn chế cho trẻ vui chơi tại khu vực đồng ruộng vào thời điểm muỗi hoạt động mạnh cũng cần được duy trì thường xuyên.

“Đừng đợi đến khi xuất hiện ca bệnh trong gia đình hoặc địa phương mới nghĩ đến việc phòng ngừa. Bởi với viêm não Nhật Bản, chỉ một vết muỗi đốt mang virus cũng có thể để lại hậu quả kéo dài suốt đời”, BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo nhấn mạnh.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ