Nguồn lây bệnh gần trẻ sơ sinh nhất lại chính là người nhà

Chỉ cần giữ con trong nhà, không đưa trẻ ra nơi đông người thì trẻ sơ sinh sẽ an toàn trước bệnh truyền nhiễm là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Bác sĩ Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM, Nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), cảnh báo nguồn lây nguy hiểm nhất với trẻ trong những tháng đầu đời lại thường đến từ chính những người thân yêu nhất như cha mẹ, ông bà, anh chị em và người chăm sóc hằng ngày.

Trong văn hóa của người Việt, sự ra đời của một em bé luôn là niềm vui của cả gia đình. Người thân, bạn bè thường đến thăm, bế bồng, áp mặt vào trẻ, hôn má, hôn trán hoặc chạm tay vào trẻ với tình yêu thương và sự háo hức. Tuy nhiên, chính những hành động rất tự nhiên ấy lại có thể vô tình mang theo nhiều tác nhân gây bệnh mà người lớn hoàn toàn không biết mình đang mang.

Một tổng quan hệ thống quốc tế về bệnh ho gà ở trẻ dưới 6 tháng tuổi cho thấy đa số nguồn lây được xác định xuất phát từ chính các thành viên sống chung trong gia đình. Trong đó, mẹ là nguồn lây thường gặp nhất, chiếm khoảng 39% trường hợp, tiếp theo là bố với 16% và ông bà khoảng 5%. Anh chị em trong gia đình cũng đóng vai trò đáng kể trong chuỗi lây truyền bệnh.

Nghiên cứu tại Hàn Quốc ghi nhận tới 85,7% trẻ mắc ho gà xác định được nguồn lây từ người tiếp xúc gần, trong đó cha mẹ chiếm hơn một nửa số trường hợp với khoảng 52,6%. Những dữ liệu này cho thấy trẻ sơ sinh không chỉ cần được bảo vệ trước các nguy cơ từ môi trường bên ngoài mà còn cần được bảo vệ ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Theo Bác sĩ Trương Hữu Khanh, hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện trong những tháng đầu đời. Nhiều tế bào miễn dịch vẫn đang phát triển, khả năng nhận diện và tiêu diệt tác nhân gây bệnh còn hạn chế. Lượng kháng thể trẻ nhận được từ mẹ trong thai kỳ chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định và sẽ giảm dần sau sinh.

Trong khi đó, nhiều loại vắc xin quan trọng chỉ được tiêm khi trẻ đạt đủ độ tuổi theo lịch tiêm chủng quy định. Điều này tạo ra một “khoảng trống miễn dịch” trong những tháng đầu đời, là giai đoạn trẻ đặc biệt dễ mắc bệnh nhưng lại chưa thể tự tạo được hàng rào bảo vệ đầy đủ.

Không chỉ hệ miễn dịch chưa trưởng thành, nhiều cơ chế bảo vệ sinh lý của trẻ cũng đang trong quá trình hoàn thiện. Trong khoảng 4 tháng đầu đời, hàng rào máu não (cấu trúc giúp ngăn chặn vi khuẩn, virus và độc tố xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương) vẫn đang tiếp tục hoàn thiện. Điều này khiến não bộ của trẻ dễ bị tổn thương hơn khi gặp các tác nhân gây bệnh. Vì vậy, những bệnh nhiễm trùng chỉ gây triệu chứng nhẹ ở người lớn đôi khi lại có thể tiến triển thành viêm não, viêm màng não hoặc các biến chứng nặng khác ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trong giai đoạn những tháng đầu đời.

Bên cạnh đó, một số cơ chế bảo vệ sinh lý quan trọng của trẻ sơ sinh cũng vẫn đang trong quá trình phát triển. Một trong những tác nhân khiến các chuyên gia đặc biệt lo ngại là virus Herpes simplex type 1 (HSV-1), nguyên nhân phổ biến gây mụn rộp môi ở người lớn. Ước tính khoảng 70% dân số tại Anh Quốc mang một hoặc nhiều dạng virus Herpes, nhưng nhiều người hoàn toàn không biết mình nhiễm virus do không có triệu chứng rõ ràng.

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, HSV-1 thường chỉ gây các tổn thương khu trú ở môi hoặc miệng. Tuy nhiên, ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trong những tuần đầu đời, hậu quả có thể nghiêm trọng. Điều đáng lưu ý là chỉ một nụ hôn lên má, trán hoặc đầu trẻ từ người đang mang virus cũng có thể trở thành con đường lây bệnh. Theo các thống kê quốc tế, mỗi năm trên thế giới có khoảng 8.500 trẻ sơ sinh tử vong do herpes sơ sinh. Khi virus xâm nhập hệ thần kinh trung ương hoặc lan tỏa toàn thân, trẻ có thể bị viêm não, co giật, suy đa cơ quan và tử vong.

Không chỉ Herpes, virus hợp bào hô hấp (RSV) cũng là mối đe dọa lớn đối với trẻ nhỏ. RSV là nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản và viêm phổi ở trẻ dưới 2 tuổi. Với trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ dưới 6 tháng tuổi, trẻ sinh non hoặc có bệnh nền, RSV có thể nhanh chóng gây suy hô hấp và phải nhập viện. Nhiều nghiên cứu ghi nhận nguồn lây RSV cho trẻ sơ sinh thường xuất phát từ chính cha mẹ hoặc anh chị em trong gia đình đang mắc các triệu chứng hô hấp nhẹ mà không được chú ý. Điều này khiến nhiều gia đình bất ngờ khi trẻ phải nhập viện dù hoàn toàn không được đưa ra ngoài.

Tương tự, cúm mùa và nhiều bệnh viêm đường hô hấp cấp tính khác cũng có thể lây lan dễ dàng thông qua giọt bắn hô hấp và tiếp xúc gần. Một người lớn chỉ bị ho, sổ mũi hoặc đau họng nhẹ vẫn có khả năng truyền virus cho trẻ trong quá trình bế bồng, chăm sóc hoặc hôn trẻ. Trong khi đó, trẻ sơ sinh mắc cúm có nguy cơ cao gặp các biến chứng như viêm phổi, viêm tai giữa, suy hô hấp hoặc phải nhập viện điều trị tích cực.

Theo Bác sĩ Trương Hữu Khanh, trẻ sơ sinh cần được bảo vệ ngay từ khi còn trong bụng mẹ. “Phải nghĩ đến việc phòng ngừa cho sản phụ. Có những loại vắc xin được tiêm cho mẹ nhưng mục tiêu chính là để bảo vệ đứa con sau khi sinh. Chúng ta phải chăm sóc người mẹ mang thai để bảo vệ em bé”, Bác sĩ Khanh nhấn mạnh.

Việc người mẹ được tiêm đầy đủ các vắc xin khuyến cáo trước mang thai hoặc trong thai kỳ không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe của chính người mẹ mà còn tạo điều kiện để kháng thể truyền sang thai nhi, giúp trẻ có được “lá chắn miễn dịch thụ động” ngay khi vừa chào đời. Đây được xem là khoảng thời gian bảo vệ đặc biệt quý giá đối với trẻ sơ sinh, nhóm tuổi có nguy cơ cao nhưng lại chưa thể chủ động tạo miễn dịch thông qua tiêm chủng.

BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC cũng cho biết, việc bảo vệ trẻ sơ sinh không chỉ phụ thuộc vào khả năng miễn dịch của chính trẻ, mà còn phụ thuộc vào miễn dịch của cả cộng đồng gần gũi xung quanh trẻ. Khi trẻ chưa có miễn dịch đầy đủ, người lớn xung quanh phải trở thành “hàng rào miễn dịch” bảo vệ trẻ. Cha mẹ, ông bà, anh chị em và những người thường xuyên chăm sóc trẻ đều cần quan tâm đến việc tiêm chủng đầy đủ để hạn chế nguy cơ mang mầm bệnh về nhà.

Một nghiên cứu tại Úc cho thấy trẻ có cha và mẹ được tiêm vắc xin ho gà sau sinh và trước thời điểm phơi nhiễm ít nhất 28 ngày có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn đáng kể so với nhóm không được bảo vệ, với hiệu quả bảo vệ ước tính khoảng 77%.

Bác sĩ Chính gọi đây là chiến lược “miễn dịch vòng bảo vệ”, trong đó toàn bộ những người tiếp xúc gần với trẻ đều được bảo vệ bằng miễn dịch nhằm giảm tối đa nguy cơ lây bệnh cho trẻ sơ sinh. Bởi trong giai đoạn đầu đời, khi hệ miễn dịch còn non yếu và nhiều loại vắc xin chưa thể triển khai, sức khỏe của em bé phụ thuộc rất lớn vào miễn dịch của những người thân yêu nhất.

Danh mục vắc xin phụ nữ mang thai cần tiêm trong thai kỳ

Việc chủ động tiêm chủng trước mang thai, trong thai kỳ cũng như tiêm đầy đủ cho các thành viên trong gia đình không chỉ bảo vệ từng cá nhân mà còn góp phần tạo nên một cộng đồng miễn dịch vững chắc xung quanh trẻ. Khi cha mẹ, ông bà và người chăm sóc có miễn dịch đầy đủ, nguy cơ trẻ tiếp xúc với các tác nhân gây bệnh nguy hiểm cũng giảm đáng kể trong giai đoạn dễ tổn thương nhất của cuộc đời.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ