Nguy cơ tay chân miệng nặng gia tăng ở trẻ nhỏ do virus đang thay đổi

Trẻ từng mắc tay chân miệng trước đây hoặc cộng đồng đã trải qua nhiều đợt dịch lớn trong quá khứ, nguy cơ mắc bệnh và bùng phát sẽ giảm dần theo thời gian là lầm tưởng lớn của nhiều gia đình. Các chuyên gia cảnh báo, chủng virus nguy hiểm nhất gây tay chân miệng nặng (EV71) đang liên tục chuyển dịch kiểu gen tại Việt Nam qua các mùa dịch, có thể khiến miễn dịch cộng đồng trở nên kém hiệu quả hơn, tạo điều kiện cho các đợt dịch mới xuất hiện và làm gia tăng nguy cơ bệnh nặng ở trẻ nhỏ.

Bệnh tay chân miệng từ lâu đã là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hàng đầu ở trẻ nhỏ tại Việt Nam. Theo Bộ Y tế, bệnh lưu hành quanh năm, tập trung chủ yếu ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là nhóm dưới 3 tuổi. Trong số các tác nhân gây bệnh, Enterovirus 71 (EV71) là tác nhân đáng lo ngại nhất vì có khả năng gây biến chứng thần kinh, suy hô hấp, suy tuần hoàn và tử vong.

Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy EV71 là nguyên nhân của phần lớn các trường hợp tay chân miệng nặng. Giai đoạn 2015 - 2018, EV71 chiếm khoảng 64,2% các ca nặng được ghi nhận. Trong nhiều đợt dịch lớn, virus này xuất hiện ở 90 - 95% các trường hợp tử vong hoặc diễn tiến nghiêm trọng. Chính vì vậy, khi EV71 thay đổi, tác động của nó không chỉ dừng lại ở phạm vi virus học mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ bùng phát dịch bệnh trong cộng đồng.

Giống như nhiều loại virus khác, EV71 liên tục tiến hóa và phân hóa thành nhiều kiểu gen (genotype) và phân nhóm di truyền (subgenotype) khác nhau. Các kiểu gen này có chung nguồn gốc nhưng mang những khác biệt nhất định về cấu trúc di truyền, liên tục biến đổi và thay thế các kiểu gen lưu hành theo thời gian. Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, các phân nhóm B3, B4, B5, C2 và C4 từng lần lượt chiếm ưu thế và liên quan đến nhiều đợt dịch quy mô lớn ở Malaysia, Singapore, Đài Loan, Nhật Bản, Trung Quốc và các nước lân cận.

Tại Việt Nam, theo dữ liệu giám sát dịch tễ từ Viện Pasteur TP.HCM và các nghiên cứu công bố quốc tế, EV7 đã trải qua nhiều lần chuyển dịch kiểu gen trong hơn một thập kỷ qua. Giai đoạn 2011 - 2012, kiểu gen C4 chiếm ưu thế và là nguyên nhân chính của đợt dịch tay chân miệng lớn, khiến hơn 200.000 ca nhập viện và 207 trường hợp tử vong.

Sau thời gian này, cấu trúc lưu hành của EV71 bắt đầu thay đổi. Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận sự xuất hiện ngày càng nhiều của phân nhóm B5. Từ vị trí là một dòng virus lưu hành ở tỷ lệ thấp, B5 dần thay thế C4 và trở thành nhóm chiếm ưu thế trong trong giai đoạn 2012 - 2013. Đến đợt dịch năm 2023, các nhà khoa học ghi nhận sự trở lại mạnh mẽ của EV71 dưới nhóm B5. Tại TP.HCM, EV71 được phát hiện ở hơn 80% số ca nhập viện do tay chân miệng và phần lớn trong số đó thuộc kiểu gen B5.

Bác sĩ Nguyễn Đức Bá Đạt - Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, cho biết đây là một trong những nguyên nhân khiến miễn dịch cộng đồng trở nên phức tạp hơn. Sau mỗi đợt dịch lớn, cộng đồng sẽ hình thành một mức độ miễn dịch nhất định, những người từng phơi nhiễm với virus sẽ tạo ra kháng thể giúp nhận diện và chống lại tác nhân gây bệnh khi gặp lại trong tương lai. Chính cơ chế này tạo nên khái niệm “miễn dịch cộng đồng”, giúp hạn chế khả năng lây lan của mầm bệnh trong một tập thể.

Theo các nghiên cứu, miễn dịch hình thành trong giai đoạn kiểu gen C4 lưu hành vẫn có khả năng bảo vệ chéo nhất định đối với kiểu gen B5. Bên cạnh đó, sau các đợt dịch lớn do C4, số lượng trẻ nhỏ chưa từng tiếp xúc với virus trong cộng đồng cũng giảm đi, góp phần làm chậm tốc độ lây lan của dịch bệnh trong một thời gian. Tuy nhiên, khi các kiểu gen mới xuất hiện và dần chiếm ưu thế, khả năng nhận diện của hệ miễn dịch được hình thành từ những lần nhiễm trước có thể suy giảm. Tức là, cơ thể vẫn còn “ghi nhớ” virus nhưng mức độ bảo vệ có thể không còn mạnh như trước nếu virus đã thay đổi đáng kể về mặt di truyền.

Trong dịch tễ học, hiện tượng này được gọi là "khoảng trống miễn dịch" - khi mức độ bảo vệ của cộng đồng không còn đủ mạnh để ngăn virus tiếp tục lây lan. Sự chuyển dịch của EV71 từ kiểu gen C4 sang B5 trong những năm gần đây được xem là một ví dụ điển hình. Đây cũng là một trong những yếu tố được cho là góp phần tạo điều kiện cho các đợt bùng phát tay chân miệng mới xuất hiện, dù cộng đồng đã từng trải qua các mùa dịch trước đó.

Tác động của sự chuyển dịch kiểu gen càng trở nên đáng lo ngại khi đặt trong bối cảnh đối tượng chính của bệnh tay chân miệng là trẻ em dưới 5 tuổi. Mỗi năm Việt Nam lại có thêm hàng triệu trẻ bước vào nhóm tuổi nhạy cảm với EV71. Nếu các em đồng thời đối mặt với một dòng EV71 đang thay đổi về mặt di truyền và lưu hành mạnh trong cộng đồng, nguy cơ xuất hiện các đợt dịch lớn sẽ gia tăng đáng kể.

Đợt dịch tay chân miệng năm 2023 được xem là minh chứng rõ nét cho tác động của sự thay đổi kiểu gen EV71. Tại TP.HCM, chỉ trong 6 tháng đầu năm đã ghi nhận khoảng 12.600 ca mắc và 7 trường hợp tử vong. Điều đáng chú ý là EV71 được phát hiện trong hơn 80% số ca nhập viện, trong đó phân nhóm B5 chiếm ưu thế tuyệt đối, với gần 75% trường hợp bệnh nặng chuyển độ chỉ trong vòng 24 giờ đầu sau nhập viện.

“Điều này cho thấy bất kỳ sự thay đổi nào của EV71 cũng cần được theo dõi chặt chẽ, bởi những biến động về mặt di truyền có thể kéo theo thay đổi về đặc điểm dịch tễ và mức độ ảnh hưởng của bệnh trong thực tế”, Bác sĩ Đạt nhấn mạnh.

Năm nay, rơi đúng vào chu kỳ 3 năm đỉnh dịch tay chân miệng tại Việt Nam, kể từ đỉnh dịch trước đó vào năm 2023. Thực tế, diễn biến dịch tễ gần đây cho thấy tay chân miệng đang có xu hướng gia tăng trở lại. Tính đến tuần 20 năm 2026, số ca mắc tại TP.HCM ghi nhận 17.067 ca, tăng 154% so với cùng kỳ năm 2025 (6.711 ca) và cao hơn trung bình 5 năm gần nhất.

Trước diễn biến này, Bác sĩ Đạt khuyến cáo phụ huynh cần thực hiện theo nguyên tắc "3 sạch" gồm:

Khi phát hiện trẻ có biểu hiện sốt, loét miệng, nổi ban hoặc bóng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, phụ huynh nên cho trẻ nghỉ học, hạn chế tiếp xúc với trẻ khác và đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám, theo dõi kịp thời, tránh nguy cơ lây lan trong cộng đồng cũng như các biến chứng nguy hiểm do bệnh gây ra.

Bên cạnh việc duy trì các biện pháp phòng bệnh trên, Bác sĩ Đạt cũng cho biết cần tăng cường các giải pháp dự phòng chủ động để giảm gánh nặng bệnh tay chân miệng. Tháng 3/2026, Bộ Y tế đã cấp phép lưu hành vắc xin phòng bệnh tay chân miệng do EV71 gây ra đầu tiên tại Việt Nam, mang tên Envacgen của Substipharm Biologics (Thụy Sĩ), chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi nhằm phòng ngừa các biến chứng nặng do EV71 - chủng virus liên quan đến phần lớn các trường hợp tay chân miệng nặng và tử vong.

Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy vắc xin có hiệu quả bảo vệ cao trước EV71 và tạo đáp ứng miễn dịch đối với các kiểu gen từng luân phiên chiếm ưu thế tại Việt Nam là B5 và C4. Việc vắc xin EV71 được cấp phép được đánh giá là bước tiến quan trọng trong công tác phòng chống tay chân miệng, góp phần giảm nguy cơ bệnh nặng, biến chứng thần kinh và tử vong ở trẻ nhỏ.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ