Bệnh tay chân miệng: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chẩn đoán

Tay chân miệng đặc biệt phổ biến ở trẻ nhỏ và các bé dưới 5 tuổi, có thể gây ra các biến chứng nặng như viêm não, viêm cơ tim, phù phổi cấp, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Nhận biết sớm các dấu hiệu và theo dõi sát diễn tiến ở trẻ bị bệnh có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa biến chứng và giảm nguy cơ tử vong.

Bệnh tay chân miệng là gì?

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus đường ruột Enterovirus gây ra, thường gặp nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71. Bệnh xảy ra phổ biến ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc trưng bởi loét miệng và phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông.

Về phân loại bệnh, tay chân miệng được mã hóa ICD-10 (Hệ thống phân loại bệnh tật quốc tế lần thứ 10) là B08.4 - Enteroviral vesicular stomatitis with exanthem (viêm miệng dạng bóng nước do enterovirus kèm phát ban). (1)

Dịch thường bùng phát theo chu kỳ tại nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt là ở các nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương trong suốt thập kỷ qua. Gần đây, nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Singapore, Thái Lan và Việt Nam đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể số ca mắc.

Riêng tại Việt Nam, bệnh lưu hành quanh năm ở hầu hết các địa phương, với hai đỉnh dịch rơi vào giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12. Năm 2023, Việt Nam ghi nhận hơn 181.000 ca mắc và 31 ca tử vong, cho thấy bệnh vẫn có thể gây gánh nặng đáng kể cho hệ thống y tế.

⇒ Hãy tìm hiểu thêm: Lịch sử bệnh tay chân miệng: Lần đầu xuất hiện là khi nào?

Đáng lưu ý, tình hình tay chân miệng trong năm 2026 đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. Theo hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm của Bộ Y tế (2), trong 8,5 tháng đầu năm, cả nước ghi nhận gần 100.000 ca mắc, cao hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm 2025. Đặc biệt, trong 4 tuần, mỗi tuần vẫn có khoảng 3.000 ca mắc, tập trung nhiều tại các tỉnh, thành phố lớn, nhất là khu vực miền Nam.

Hiện nay, vẫn chưa có thuốc kháng virus và các phương pháp chữa trị đặc hiệu. Chuyên gia khuyến cáo chủ động thực hiện các phương pháp phòng ngừa nhiễm bệnh và tuân thủ hướng dẫn trong điều trị nhằm ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.

Nguyên nhân bị tay chân miệng và cơ chế bệnh sinh

Tay chân miệng (tên tiếng Anh: Hand, Foot and Mouth Disease - HFMD) xảy ra khi các Enterovirus xâm nhập vào cơ thể và gây nhiễm trùng. Mức độ biểu hiện của bệnh phụ thuộc vào tác nhân virus, quá trình virus phát triển trong cơ thể và nhiều yếu tố liên quan đến người bệnh.

1. Tác nhân gây bệnh

Bệnh tay chân miệng do nhóm virus đường ruột Enterovirus gây ra, trong đó các tác nhân thường gặp gồm Coxsackievirus A16 (CV16), Coxsackievirus A6 (CV6) và Enterovirus A71 (EV71). Các virus này có khả năng lây lan nhanh, đặc biệt trong môi trường tập trung đông trẻ em như nhà trẻ, trường học và khu vui chơi. Trong đó:

• CV16 thường gây bệnh mức độ nhẹ và tự hồi phục;
• CV6 có thể gây tổn thương da lan rộng, mụn nước nhiều và bong móng sau bệnh;
• EV71 đáng lưu ý hơn do có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương, làm tăng nguy cơ xuất hiện các biến chứng nặng về thần kinh, tim mạch và hô hấp.

Virus chủ yếu lây qua nước bọt, dịch tiết đường hô hấp, dịch từ mụn nước và phân của người bệnh, đồng thời có thể phát tán gián tiếp qua tay, đồ chơi, vật dụng hoặc bề mặt nhiễm virus. Do đó, trẻ nhỏ tại nhà trẻ, trường học và những nơi sinh hoạt tập thể có nguy cơ lây nhiễm cao.

Sau khi xâm nhập, virus nhân lên tại hầu họng và mô lympho ruột, gây nhiễm virus huyết rồi lan đến da và niêm mạc, tạo nên sốt, loét miệng và phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông. EV-A71 có thể vượt hàng rào máu não, gây viêm thân não và kéo theo rối loạn thần kinh thực vật, tim mạch, hô hấp - lý do một số trẻ diễn tiến nặng rất nhanh.

2. Yếu tố nguy cơ mắc bệnh

• Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt dưới 3 tuổi, có nguy cơ mắc tay chân miệng cao do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và chưa có miễn dịch với virus.
• Tiếp xúc môi trường đông người: đi nhà trẻ, mẫu giáo, có anh chị em đi học hoặc sống tập thể.
• Thói quen vệ sinh chưa tốt: không rửa tay thường xuyên, vệ sinh đồ chơi và vật dụng sinh hoạt chưa đúng cách.

Dấu hiệu tay chân miệng ở trẻ em

Tay chân miệng thường khởi phát với sốt, đau họng, biếng ăn, sau đó xuất hiện loét miệng và các nốt phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Các triệu chứng có thể thay đổi theo từng trẻ và mức độ bệnh, vì vậy cha mẹ cần đặc biệt lưu ý những dấu hiệu bất thường có thể cảnh báo bệnh đang diễn tiến nặng.

1. Triệu chứng đặc trưng

Sau thời gian gian ủ bệnh khoảng 3 - 7 ngày , trẻ nhiễm virus tay chân miệng có thể xuất hiện dấu hiệu sốt nhẹ hoặc sốt cao kèm theo đau họng, mệt mỏi và biếng ăn.

Sau khoảng 1 - 2 ngày tiếp theo, các vết loét gây đau xuất hiện trong miệng, họng, đồng thời mụn nước có thể nổi lên ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, miệng, lưỡi, bên trong má và đôi khi ở vùng mông, đặc biệt nếu trẻ bị tiêu chảy.

Mặc dù mụn nước hiếm khi gây ngứa ở trẻ em, nhưng với người lớn, chúng có thể gây khó chịu hơn. Thông thường, các vết loét và mụn nước sẽ tự biến mất sau khoảng một tuần hoặc lâu hơn. Bệnh tay chân miệng phần lớn có diễn biến nhẹ, với sốt kéo dài trong vài ngày và triệu chứng không quá nghiêm trọng.

Tuy nhiên, nếu trẻ có dấu hiệu mất nước do đau miệng không thể uống nước, hoặc các triệu chứng ngày càng nặng hơn, phụ huynh cần đưa trẻ đến bác sĩ để được thăm khám và xử lý kịp thời.

⇒ Tìm hiểu chi tiết bảng phân độ tay chân miệng dựa trên đặc điểm lâm sàng

2. Biểu hiện tay chân miệng ở trẻ nhỏ dễ nhầm lẫn với bệnh nào?

Dấu hiệu tay chân miệng ở trẻ nhỏ đôi khi không biểu hiện rõ ngay từ đầu mà có thể bắt đầu bằng những triệu chứng quen thuộc như sốt, đau họng, biếng ăn hoặc loét miệng. Điều này khiến bệnh dễ bị nhầm với một số bệnh lý thường gặp khác.

3. Dấu hiệu cảnh báo bệnh trở nặng

Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng diễn biến nhẹ và tự hồi phục. Tuy nhiên, một số trường hợp, đặc biệt khi liên quan đến EV71, có thể xuất hiện biến chứng thần kinh và tim phổi nghiêm trọng. Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có các dấu hiệu như:

• Sốt cao kéo dài trên 3 ngày;
• Giật mình chới với nhiều;
• Yếu, run chi (tay chân);
• Đi đứng loạng choạng;
• Lừ đừ;
• Nôn ói nhiều;
• Thở nhanh hoặc khó thở;
• Da nổi vân tím;
• Vã mồ hôi lạnh…

Tay chân miệng có biến chứng không?

Đa phần trẻ mắc tay chân miệng đều hồi phục hoàn toàn sau 7 - 10 ngày và không để lại hậu quả lâu dài. Tuy nhiên, ở những trường hợp bệnh diễn tiến nặng, đặc biệt khi virus EV71 gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, trẻ có thể gặp các di chứng kéo dài như yếu hoặc teo cơ, rối loạn nuốt, rối loạn hô hấp, co giật, chậm phát triển thần kinh, suy giảm nhận thức và một số rối loạn vận động. Nguy cơ để lại di chứng tăng lên khi bệnh có biến chứng thần kinh nặng hoặc suy hô hấp, tuần hoàn.

Một nghiên cứu theo dõi trẻ từng mắc tay chân miệng có biến chứng thần kinh cho thấy một số bất thường về thần kinh vẫn có thể tồn tại sau nhiều năm, trong đó nhóm từng bị biến chứng tim phổi có nguy cơ ảnh hưởng vận động và phát triển cao hơn. (3)

⇒ Xem ngay: Các biến chứng tay chân miệng nguy hiểm ra sao?

Chẩn đoán bệnh tay chân miệng như thế nào?

Chẩn đoán tay chân miệng dựa vào lâm sàng và yếu tố dịch tễ. Bác sĩ sẽ khám lâm sàng các nốt phỏng nước điển hình ở miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông (kèm sốt hoặc không), kết hợp xem xét tuổi của trẻ, mùa dịch, vùng lưu hành bệnh và số trẻ mắc trong cùng thời gian. Ngoài ra khi cần theo dõi biến chứng, chẩn đoán phân biệt hoặc xác định tác nhân, các xét nghiệm cụ thể có thể được chỉ định như:

• Công thức máu, CRP tìm chỉ số liên quan đến biến chứng.
• Đường huyết, điện giải đồ, X-quang phổi khi có biến chứng từ độ 2b.
• Xét nghiệm khí máu khi trẻ suy hô hấp.
• Troponin I, siêu âm tim nếu nghi viêm cơ tim hoặc sốc.
• Chọc dò tủy sống khi nghi ngờ tổn thương thần kinh.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) não khi cần kiểm tra biến chứng thần kinh và cơ sở có điều kiện thực hiện.
• RT-PCR hoặc phân lập virus

Để chẩn đoán chính xác bệnh tay chân miệng, khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ như sốt, loét miệng, mụn nước trên tay, chân hoặc vùng mông, bố mẹ hoặc người giám hộ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Hướng chữa trị tay chân miệng hiệu quả

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh tay chân miệng. Vì vậy, khi trẻ mắc bệnh, bác sĩ sẽ tập trung vào việc kiểm soát triệu chứng nhằm giúp trẻ cảm thấy dễ chịu hơn và hạn chế nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

Do nguyên nhân gây bệnh là virus, nên thuốc kháng sinh không có tác dụng trong điều trị tay chân miệng. Trường hợp trẻ bị bội nhiễm do vi khuẩn, bác sĩ mới cân nhắc sử dụng kháng sinh. Nếu bệnh ở mức độ nhẹ, trẻ có thể hồi phục trong vòng 7-10 ngày với sự hỗ trợ của thuốc hạ sốt, giảm đau, bù nước theo hướng dẫn y khoa. Tuy nhiên, khi bệnh diễn tiến phức tạp, xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng hoặc không có dấu hiệu cải thiện dù đã được chăm sóc tại nhà, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế để được điều trị kịp thời.

Đối với những trường hợp nhẹ, trẻ có thể được theo dõi và chăm sóc tại nhà theo các nguyên tắc quan trọng sau: (4)

• Cách ly: cho trẻ nghỉ học 7 - 10 ngày kể từ khi phát bệnh, không dùng chung đồ dùng cá nhân với các thành viên khác trong gia đình.
• Vệ sinh: rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chăm sóc trẻ, làm sạch đồ chơi, vật dụng và sàn nhà.
• Dinh dưỡng: thức ăn lỏng, dễ tiêu, để nguội mát, chia nhiều bữa nhỏ; trẻ còn bú tiếp tục cho bú mẹ.
• Chăm sóc tổn thương: không làm vỡ mụn nước, vệ sinh răng miệng, cho trẻ nghỉ ngơi và tránh kích thích.

Trẻ cần tái khám mỗi 1 - 2 ngày trong 7 - 10 ngày đầu; nếu còn sốt thì tái khám mỗi ngày cho đến khi hết sốt ít nhất 48 giờ. Đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu: sốt trên 39°C hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ, nôn ói nhiều, lừ đừ hoặc kích thích, bỏ bú hoặc ăn bú quá ít, giật mình, thở nhanh, khó thở, da nổi vân tím, co giật, hôn mê.

⇒ Tìm hiểu thêm: Cách nhanh hết tay chân miệng giúp điều trị hiệu quả cho trẻ

Phòng ngừa nguy cơ bé bị tay chân miệng​ bằng cách nào?

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa bệnh tay chân miệng an toàn, hiệu quả và tiết kiệm. Vắc xin giúp hệ miễn dịch của trẻ sản sinh ra các tế bào kháng thể đặc hiệu, chủ động chống lại sự xâm nhập của các chủng virus gây bệnh nguy hiểm và phổ biến nhất. Ngay cả khi chẳng may mắc bệnh, việc trẻ đã tiêm vắc xin giúp bệnh diễn biến nhẹ nhàng hơn, ngăn ngừa nguy cơ biến chứng bệnh nặng, giảm tỷ lệ nhập viện và chặn đứng nguy cơ tử vong do bệnh.

Ngày 17/3/2026, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã cấp phép lưu hành vắc xin Envacgen (EV71) phòng bệnh tay chân miệng của hãng dược phẩm Substipharm Biologics (Thụy Sĩ) phân phối, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Trước đó, ngày 18/02/2025, Hệ thống tiêm chủng VNVC đã ký kết bản ghi nhớ hợp tác với đơn vị này, mở ra cơ hội đưa về Việt Nam sớm nhất vắc xin phòng bệnh tay chân miệng.

Trong thời gian tới, VNVC sẽ chính thức ra mắt và triển khai tiêm vắc xin phòng ngừa bệnh tay chân miệng ở trẻ nhỏ tại hàng trăm trung tâm tiêm chủng trên toàn Việt Nam.

Bên cạnh đó, việc phòng ngừa các bé bị tay chân miệng cũng đòi hỏi sự chủ động và phối hợp thực hiện nghiêm túc các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường sống. Phụ huynh cần rèn cho bé thói quen rửa tay bằng xà phòng, đặc biệt là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh; đồng thời cần lưu ý giữ sạch tay khi chăm sóc trẻ.

Các vật dụng như đồ chơi, dụng cụ học tập, vật dụng cá nhân và các không gian sinh hoạt, lớp học cũng cần được vệ sinh thường xuyên, thông thoáng. Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với người mắc bệnh hoặc đến nơi đông khi trong thời điểm có dịch bùng phát.

Ngoài ra, cần đảm bảo chế độ dinh dưỡng đầy đủ, khuyến khích trẻ vận động phù hợp để nâng cao sức khỏe. Trong các giai đoạn bệnh thường gia tăng, phụ huynh nên theo dõi thông tin từ cơ quan y tế và chủ động thực hiện các cách phòng bệnh tay chân miệng được khuyến cáo.

Dù đa số các trường hợp mắc tay chân miệng có thể tự khỏi, nhưng bệnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời. Các biện pháp như rửa tay đúng cách, vệ sinh môi trường, bổ sung dinh dưỡng và nâng cao miễn dịch là những giải pháp hiệu quả để bảo vệ trẻ trước căn bệnh lây lan nhanh và tiềm ẩn nhiều biến chứng này.