Không bị chó cắn, nhiều người vẫn tử vong vì bệnh dại

Nhiều người cho rằng bệnh dại chỉ lây từ chó hoặc mèo. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo dơi cũng có thể mang virus gây bệnh dại và truyền sang người thông qua những vết cắn, vết cào rất nhỏ, khó nhận biết. Khi bệnh đã phát triệu chứng, tỷ lệ tử vong gần như 100%, trong khi hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng vắc xin nếu được xử trí kịp thời.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), trong năm 2024, Mỹ ghi nhận hai trường hợp tử vong do bệnh dại tại bang Minnesota và California. Cả hai bệnh nhân đều từng tiếp xúc với dơi nhưng không nhận thức được nguy cơ mắc bệnh, không báo cáo với cơ quan y tế và không được điều trị dự phòng sau phơi nhiễm trước khi xuất hiện triệu chứng. CDC cho biết vết cắn của dơi thường rất nhỏ, ít đau hoặc khó nhận biết, khiến nhiều người không nghĩ mình đã bị phơi nhiễm.

Theo thống kê, phần lớn các trường hợp tử vong do bệnh dại trong nhiều thập kỷ qua có liên quan đến phơi nhiễm với dơi. Theo CDC Hoa Kỳ, khoảng 70% ca tử vong do bệnh dại ở người xuất phát từ tiếp xúc với dơi nhiễm bệnh. Trong giai đoạn 1960 - 2018, nước này ghi nhận 125 trường hợp mắc bệnh dại ở người, trong đó có 62 ca có liên quan đến dơi.

Không chỉ tại Mỹ, nhiều quốc gia trên thế giới cũng từng ghi nhận các trường hợp tử vong do virus dại liên quan đến dơi. Năm 2019, một người đàn ông tại tỉnh British Columbia (Canada) tử vong sau khi bị một con dơi nhiễm bệnh tiếp xúc vào tay. Năm 2021, bang Illinois (Mỹ) ghi nhận một trường hợp tử vong do bệnh dại sau khi người bệnh bị dơi cắn nhưng từ chối tiêm vắc xin phòng dại. Cùng năm, giới chức y tế bang Idaho cũng xác nhận một người đàn ông tử vong vì bệnh dại sau khi bị dơi cắn và không được điều trị dự phòng.

Canada cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Từ năm 1970 đến nay, nước này có 5 trường hợp tử vong do bệnh dại, trong đó 4 trường hợp được xác định liên quan đến tiếp xúc với dơi. Những số liệu trên cho thấy nguy cơ lây truyền virus dại không chỉ đến từ chó, mèo mà còn tồn tại ở nhiều loài động vật hoang dã, đặc biệt là dơi.

Bác sĩ Trần Huỳnh Tấn, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết dơi là một trong những vật chủ tự nhiên quan trọng của các virus thuộc nhóm lyssavirus, bao gồm virus dại và các virus có quan hệ rất gần với virus dại. Những virus này đều có khả năng gây bệnh lý thần kinh cấp tính và tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Virus dại tập trung chủ yếu trong nước bọt và mô thần kinh của động vật nhiễm bệnh. Ngoài vết cắn, mầm bệnh có thể lây truyền khi nước bọt hoặc dịch tiết chứa virus tiếp xúc với các vết trầy xước trên da, vết thương hở hoặc niêm mạc ở mắt, mũi, miệng. Nguy hiểm hơn, nhiều tổn thương ngoài da rất nhỏ, đã lành hoặc xảy ra từ lâu khiến người bệnh không nhớ, không nhận ra mình từng có nguy cơ phơi nhiễm.

Thời gian ủ bệnh dại rất khó dự đoán, sau khi vào cơ thể, virus có ái lực đặc biệt với tế bào thần kinh. Chúng di chuyển ngược dòng theo các dây thần kinh đến não, gây tổn thương tại nhiều vùng quan trọng như hồi hải mã, thân não và vùng gian não. Quá trình này dẫn đến hàng loạt rối loạn thần kinh nghiêm trọng, làm mất khả năng điều hòa các chức năng sống của cơ thể. Khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện như sợ nước, sợ gió, co thắt họng, kích động, tăng tiết nước bọt hoặc liệt cơ, bệnh thường tiến triển rất nhanh và gần như luôn dẫn tới tử vong.

⇒Tìm hiểu thêm: Dấu hiệu của bệnh dại

Các nhà khoa học từ lâu đã xem dơi là một trong những “ổ chứa virus tự nhiên” quan trọng nhất trong thế giới động vật. Hiện có khoảng 1.000 loài dơi, chiếm gần 20% tổng số loài động vật có vú trên trái đất. Với khả năng sinh sống thành đàn lớn, di chuyển xa và phân bố rộng khắp, dơi được ghi nhận là vật chủ của rất nhiều loại virus, trong đó nhiều loại vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Đáng chú ý, nhiều tác nhân gây ra các đợt bùng phát dịch bệnh nguy hiểm trên thế giới như SARS, MERS, Ebola, Nipah và các virus thuộc nhóm lyssavirus gây bệnh dại đã được xác định hoặc nghi ngờ có liên quan đến dơi. Chính vì vậy, loài động vật này luôn là đối tượng được giới khoa học đặc biệt quan tâm trong các nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm mới nổi và nguy cơ lây truyền từ động vật sang người.

Theo Bác sĩ Tấn, những người thường xuyên khám phá hang động được xem là nhóm có nguy cơ phơi nhiễm bệnh dại cao hơn dân số chung do có khả năng tiếp xúc trực tiếp với dơi, một trong những vật chủ tự nhiên của các virus thuộc nhóm lyssavirus. Từ những năm 1960, nhiều tổ chức y tế trên thế giới đã khuyến cáo người thám hiểm hang động nên tiêm vắc xin dại dự phòng trước phơi nhiễm để giảm nguy cơ mắc bệnh.

Tại Việt Nam, dơi phân bố rộng tại nhiều địa phương, đặc biệt ở các khu vực hang động, rừng núi, vườn cây ăn trái và một số khu dân cư. Trong bối cảnh các hoạt động du lịch sinh thái, khám phá hang động ngày càng phát triển, nguy cơ tiếp xúc với dơi và các mầm bệnh từ động vật hoang dã cũng gia tăng.

Những người thường xuyên làm việc hoặc sinh hoạt trong môi trường có nguy cơ tiếp xúc với động vật, đặc biệt là dơi và các động vật máu nóng khác, cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh từ sớm. Các nhóm nguy cơ cao như bác sĩ thú y, nhân viên chăm sóc động vật, người chăn nuôi, kiểm lâm, người thường xuyên tiếp xúc với chó, mèo, khỉ, sóc hoặc dơi nên cân nhắc tiêm vắc xin dại dự phòng trước phơi nhiễm theo chỉ định của bác sĩ. Phác đồ tiêm gồm 3 mũi vào các ngày 0, 7 và 21 hoặc 28, giúp cơ thể tạo kháng thể bảo vệ và sẵn sàng đáp ứng miễn dịch khi tiếp xúc với virus dại.

Đối với những người đã tiêm phòng dại đầy đủ trước đó, nếu không may tiếp tục bị động vật cắn, cào hoặc liếm vào vết thương hở, việc xử trí sẽ đơn giản hơn và thường chỉ cần tiêm nhắc lại 2 mũi vắc xin theo lịch ngày 0 và ngày 3 theo hướng dẫn của bác sĩ.

Các vắc xin phòng dại đang sử dụng hiện nay đều là vắc xin thế hệ mới, được sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy tế bào hiện đại, có tính an toàn và hiệu quả cao. Vắc xin có thể sử dụng cho nhiều đối tượng, bao gồm trẻ em, phụ nữ mang thai và người có nguy cơ phơi nhiễm, đồng thời không gây ảnh hưởng đến thần kinh hay suy giảm trí nhớ như những quan niệm sai lầm vẫn còn tồn tại trong cộng đồng.

Danh mục vắc xin phòng dại

Bác sĩ Tấn cũng khuyến cáo, người dân không nên tiếp xúc trực tiếp với dơi, nhất là những con có biểu hiện bất thường như nằm dưới đất, mất khả năng bay, bay vào ban ngày hoặc có dấu hiệu bệnh. Tuyệt đối không dùng tay trần để bắt, di chuyển hoặc xử lý dơi chết, dơi bị thương. Trong trường hợp bị dơi cắn, cào hoặc nghi ngờ tiếp xúc với nước bọt của dơi qua vết thương hở, cần nhanh chóng rửa sạch vết thương và đến cơ sở y tế để được tư vấn, xử trí dự phòng bệnh dại kịp thời.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ