Chỉ vài giờ sau cơn sốt, viêm màng não do phế cầu có thể đe dọa tính mạng

Viêm màng não do phế cầu có thể diễn tiến rất nhanh chỉ sau vài giờ kể từ khi xuất hiện các triệu chứng như sốt, ho hoặc viêm đường hô hấp; thậm chí có thể đe dọa tính mạng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Ngay cả khi được điều trị, người bệnh vẫn có nguy cơ cao gặp các di chứng thần kinh lâu dài như mất thính lực, động kinh, liệt, tổn thương não hoặc rối loạn vận động.

Theo dữ liệu từ Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2, phế cầu khuẩn là nguyên nhân gây 86,1% các trường hợp viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi trong giai đoạn 2012 - 2021. Dữ liệu công bố năm 2025 của Bệnh viện Nhi Trung ương cũng cho thấy, cứ khoảng 11 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn phải nhập viện thì có 1 trẻ tử vong.

Theo BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, phế cầu khuẩn cư trú ở vùng mũi họng của nhiều người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng, lây từ người sang người chủ yếu qua giọt bắn đường hô hấp khi ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc gần. Phế cầu khuẩn có thể gây nhiều bệnh lý như viêm tai giữa, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não. Trong đó, viêm màng não do phế cầu là thể bệnh đặc biệt nguy hiểm, có thể diễn tiến nhanh chỉ sau vài giờ, với tỷ lệ tử vong khoảng 8% ở các nước phát triển và có thể lên đến 50% nếu không được chẩn đoán, điều trị kịp thời.

“Ngay cả khi được cứu sống, khoảng 25% người bệnh vẫn phải đối mặt với các di chứng thần kinh lâu dài như mất thính lực, mù lòa, động kinh, liệt, tổn thương não, chậm phát triển trí tuệ hoặc rối loạn vận động”, Bác sĩ Phương nhấn mạnh.

Theo BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, phế cầu khuẩn thường "chờ thời cơ" gây bệnh khi hệ miễn dịch suy giảm do mắc bệnh hô hấp, bệnh nền hoặc suy giảm sức đề kháng. Vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu, vượt qua hàng rào máu não và gây viêm màng não, phù não, tăng áp lực nội sọ. Bệnh diễn tiến rất nhanh, chỉ trong vài giờ, với các biểu hiện như sốt cao, li bì, thở bất thường, co giật, rối loạn tri giác, hôn mê và cần được cấp cứu khẩn cấp.

Viêm màng não do phế cầu có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng nguy cơ cao nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, người từ 65 tuổi trở lên, người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch. Ở trẻ lớn, bệnh thường biểu hiện bằng sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn, cứng cổ, sợ ánh sáng hoặc co giật. Trong khi đó, ở trẻ nhỏ, triệu chứng thường kín đáo hơn như quấy khóc kéo dài, bỏ bú, ngủ li bì, sốt cao, nôn, tiêu chảy, thóp phồng hoặc khó đánh thức nên rất dễ bị nhầm với cảm cúm hay sốt siêu vi.

BS.CKI Lê Thị Trúc Phương cũng lưu ý, nguồn lây phế cầu khuẩn trong cộng đồng hiện nay rất lớn. Kết quả nghiên cứu công bố năm 2026 cho thấy khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam mang phế cầu khuẩn ở vùng mũi họng mà không xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào. Dù khỏe mạnh, các trẻ này vẫn có thể vô tình phát tán vi khuẩn cho người xung quanh, đặc biệt là trẻ nhỏ hơn, người cao tuổi hoặc những người có hệ miễn dịch suy yếu.

Viêm màng não do phế cầu là bệnh lý nguy hiểm, có thể diễn tiến nhanh và để lại hậu quả nặng nề. Vì vậy, việc nhận biết dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến cơ sở y tế sớm có ý nghĩa rất quan trọng.

Theo BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, công tác điều trị các bệnh do phế cầu khuẩn hiện cũng rất khó khăn, đối mặt với nhiều thách thức khi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng gia tăng. Không chỉ vậy, phế cầu khuẩn còn có thể đồng nhiễm với các tác nhân hô hấp khác như virus cúm hoặc SARS‑CoV‑2, làm bệnh diễn biến nặng hơn và tăng nguy cơ biến chứng. Tình trạng kháng thuốc cũng khiến thời gian điều trị kéo dài, chi phí y tế gia tăng, đồng thời làm tăng nguy cơ tử vong và để lại di chứng lâu dài.

Do đó, để tránh bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao kéo dài không hạ, thở nhanh, thở mệt, bỏ bú, ngủ li bì, khó đánh thức, nôn nhiều, đau đầu dữ dội, co giật, cứng cổ hoặc rối loạn ý thức. Với trẻ nhỏ, những thay đổi hành vi như quấy khóc bất thường, phản ứng chậm, ngủ nhiều hơn thường ngày cũng cần được theo dõi sát và thăm khám kịp thời.

Phế cầu khuẩn hiện có hơn 100 type huyết thanh, trong đó nhiều type có khả năng xâm lấn mạnh, gây các bệnh nguy hiểm như viêm màng não, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm tai giữa. Nhiều chủng gây bệnh phổ biến đã được đưa vào thành phần của các loại vắc xin phế cầu hiện nay. Vì vậy, tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch được xem là biện pháp phòng bệnh chủ động, hiệu quả giúp bảo vệ trẻ em và người lớn trước nguy cơ mắc các bệnh do phế cầu khuẩn.

Tùy theo độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe, bác sĩ sẽ tư vấn loại vắc xin cùng lịch tiêm phù hợp. Nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy việc triển khai tiêm vắc xin phế cầu rộng rãi không chỉ giúp giảm đáng kể số ca mắc bệnh và biến chứng nặng mà còn góp phần hạn chế sự lưu hành của vi khuẩn trong cộng đồng, qua đó tăng cường bảo vệ cho các nhóm nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch.

Danh mục vắc xin phòng viêm màng não do phế cầu khuẩn

BS.CKI Lê Thị Trúc Phương nhấn mạnh, tiêm vắc xin không thay thế hoàn toàn các biện pháp vệ sinh và chăm sóc sức khỏe hô hấp hằng ngày, nhưng đây là “lá chắn” phòng bệnh chủ động, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, biến chứng nguy hiểm cũng như hạn chế sự lây lan của tác nhân gây bệnh trong cộng đồng.

Vì vậy, bên cạnh việc tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch theo khuyến cáo, mỗi gia đình cần duy trì các thói quen phòng bệnh đơn giản nhưng hiệu quả như rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung các vật dụng cá nhân như ly uống nước, thìa, khăn mặt; đồng thời vệ sinh đồ chơi, các bề mặt tiếp xúc thường xuyên và giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng. Đối với trẻ đang có triệu chứng sốt, ho hoặc mệt mỏi, nên hạn chế đến những nơi đông người để giảm nguy cơ lây truyền mầm bệnh cho những người xung quanh.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ