Ra đảo xa có dễ mua thuốc, tiêm vắc xin không?

Ra đảo xa, việc mua thuốc hay tiêm vắc xin chưa bao giờ dễ dàng. Khoảng cách địa lý, thời tiết khắc nghiệt, thiếu nhân lực y tế và yêu cầu bảo quản sinh phẩm nghiêm ngặt khiến mỗi chuyến đưa thuốc, vắc xin vượt biển là một hành trình nhiều thách thức. Tuy nhiên, cùng với đầu tư hạ tầng và công nghệ y tế hiện đại, cơ hội tiếp cận thuốc men, tiêm chủng của người dân vùng hải đảo đang dần được cải thiện.

Bác sĩ Hoa Tuấn Ngọc, Quản lý Y khoa, Hệ thống tiêm chủng VNVC, cho biết tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia có địa hình biển đảo, câu chuyện “mang thuốc và vắc xin vượt sóng” luôn được xem là một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất của ngành y tế. Không giống khu vực đô thị, nơi nhà thuốc, bệnh viện và trung tâm tiêm chủng hiện diện dày đặc, người dân ở đảo xa thường phải phụ thuộc vào trạm y tế, chuyến tàu tiếp tế định kỳ hoặc các chương trình y tế lưu động.

Thực tế, việc đưa thuốc men và vắc xin đến các đảo xa được xem là một trong những bài toán hậu cần y tế khó khăn nhất thế giới. Tại Kiribati, một quốc đảo có 21 đảo dân cư nằm rải rác trên vùng biển rộng tới 3,5 triệu km2, nhiều hòn đảo chỉ có vài chuyến bay hoặc tàu tiếp tế mỗi tuần. Đảo Tamana với hơn 1.000 dân chỉ có duy nhất một cơ sở y tế phục vụ toàn cộng đồng và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thuốc từ thủ đô Tarawa cách hơn 500 km.

Không chỉ khoảng cách, khó khăn lớn hơn nằm ở việc dự báo và duy trì nguồn cung thuốc ổn định. Khi không có dữ liệu tồn kho chính xác, nhiều cơ sở y tế phải đặt thuốc theo ước tính. Hậu quả là thuốc có thể đến quá muộn, không đủ số lượng hoặc thậm chí không đến được đảo đúng thời điểm cần thiết. Với các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp hay tim mạch, chỉ cần gián đoạn thuốc vài ngày cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người bệnh.

Vắc xin là sinh phẩm đặc biệt, không dễ “ra đảo”

Với vắc xin, thách thức còn lớn hơn nhiều lần. Theo Bác sĩ Hoa Tuấn Ngọc, phần lớn vắc xin phải được bảo quản liên tục trong dây chuyền lạnh đạt chuẩn GSP, duy trì nhiệt độ ở mức 2 - 8 độ C, toàn bộ quá trình lưu trữ vắc xin đòi hỏi giám sát nhiệt độ liên tục, kiểm tra định kỳ và ghi nhận đầy đủ các thông số bảo quản. Chỉ một lần đứt gãy nhiệt độ trong quá trình vận chuyển cũng có thể làm giảm hoặc mất hiệu lực bảo vệ của vắc xin, thậm chí gây ra các tác động tiêu cực đến sức khỏe của người được tiêm. Trong khi đó, tại nhiều đảo xa, điện lưới chưa ổn định, thậm chí có nơi chỉ có điện theo giờ, khiến việc duy trì hoạt động của tủ lạnh y tế luôn tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn.

Tại Quần đảo Solomon, là quốc gia gồm hơn 900 hòn đảo ở Nam Thái Bình Dương, nhiều khu vực chỉ có thể tiếp cận bằng thuyền hoặc máy bay nhỏ. Có những phòng khám cách khu dân cư gần nhất vài ngày di chuyển. Chỉ cần biển động, thiếu nhiên liệu hoặc thời tiết xấu, toàn bộ lịch vận chuyển vắc xin có thể bị trì hoãn. (1)

Trong khi đó, nhiều cơ sở y tế vùng đảo lại thiếu điện ổn định, thiếu tủ lạnh y tế hiện đại và thiếu nhân lực được đào tạo chuyên sâu về tiêm chủng. Một số nhân viên y tế phải phụ trách cùng lúc nhiều làng đảo xa nhau, khiến việc duy trì lịch tiêm chủng đều đặn trở nên vô cùng áp lực.

Không ít quốc gia đã phải triển khai những giải pháp đặc biệt để bảo vệ dây chuyền lạnh bảo quản vắc xin. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ghi nhận nhiều nhân viên y tế phải mang thùng lạnh lên thuyền từ sáng sớm, vượt biển hàng giờ chỉ để đưa vài chục liều vắc xin đến trẻ em ở đảo nhỏ. Nhiều nơi bắt đầu ứng dụng năng lượng mặt trời cho kho lạnh y tế, thiết bị theo dõi nhiệt độ từ xa, thậm chí thử nghiệm drone vận chuyển vắc xin nhằm rút ngắn thời gian tiếp cận vùng hẻo lánh. (2)

Khi quyền được tiêm chủng đúng lịch vẫn là thách thức ở đảo xa

Nếu tại đất liền, việc tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch đã trở thành thói quen của nhiều gia đình, thì ở các đảo xa, điều này không hề đơn giản. Người dân thành phố có thể dễ dàng lựa chọn cơ sở tiêm chủng công lập hoặc dịch vụ, được nhắc lịch thường xuyên và tiếp cận đa dạng loại vắc xin. Trong khi đó, ở đảo xa, không ít trường hợp vắc xin về chậm, thiếu chủng loại hoặc không đủ số lượng, buộc người dân phải chờ đợi, dời lịch tiêm hoặc bỏ lỡ “giai đoạn vàng” phòng bệnh.

Đối với các vắc xin dịch vụ hoặc vắc xin thế hệ mới, người dân đảo gần như không có sẵn lựa chọn tại chỗ. Nhiều gia đình phải chờ các đợt tiêm lưu động vốn không diễn ra thường xuyên hoặc chấp nhận đưa con em vào đất liền để tiêm chủng đầy đủ. Điều này đồng nghĩa với việc phát sinh thêm chi phí đi lại, ăn ở, phụ thuộc vào lịch tàu và thời tiết, trở thành gánh nặng không nhỏ với nhiều hộ dân sống bằng nghề biển.

Trong khi đó, môi trường biển đảo với khí hậu nóng ẩm, giao thương bằng tàu thuyền và sinh hoạt cộng đồng tập trung lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ lây lan dịch bệnh nếu không được bảo vệ từ sớm bằng vắc xin.

Hiểu được những khó khăn của người dân vùng biển đảo trong việc tiếp cận vắc xin, đặc biệt khi xuất hiện các dịch bệnh nguy hiểm, VNVC - Hệ thống tiêm chủng an toàn, uy tín, chất lượng hàng đầu Việt Nam và top 1 Đông Nam Á luôn có chủ trương triển khai các chương trình hỗ trợ chi phí thiết thực nhằm giúp người dân được tiêm chủng kịp thời. Điển hình, trong giai đoạn Phú Quốc ghi nhận các ca mắc và tử vong do não mô cầu, VNVC đã hỗ trợ chi phí di chuyển từ đảo vào đất liền để người dân sớm được tiêm vắc xin, góp phần giảm nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Bên cạnh đó, VNVC còn triển khai nhiều chương trình tiêm vắc xin miễn phí nhằm hỗ trợ cộng đồng, đặc biệt là các nhóm đối tượng dễ tổn thương. Trong đó có chương trình hỗ trợ miễn phí 20 liều vắc xin RSV cho phụ nữ mang thai, góp phần bảo vệ trẻ sơ sinh khỏi virus hợp bào hô hấp trong những tháng đầu đời. Đồng thời, VNVC cũng triển khai tiêm miễn phí vắc xin lao cho trẻ sơ sinh và vắc xin uốn ván cho phụ nữ mang thai tại một số trung tâm, giúp tăng cơ hội tiếp cận vắc xin và nâng cao tỷ lệ bao phủ phòng bệnh trong cộng đồng.

Áp lực “tiêm dồn” và thiếu nhân lực chuyên sâu

Do phụ thuộc lớn vào lịch vận chuyển đường biển, không ít địa phương phải tổ chức tiêm chủng dồn trong thời gian ngắn ngay khi vắc xin vừa được đưa ra đảo. Cách làm này giúp tận dụng nguồn vắc xin kịp thời, nhưng cũng tạo áp lực lớn cho trạm y tế, nhân viên y tế và người dân.

Bên cạnh khó khăn về nguồn cung, thiếu nhân lực y tế chuyên sâu cho tiêm chủng cũng là thách thức lớn tại các đảo xa. Nhân viên y tế địa phương thường phải kiêm nhiệm nhiều vai trò cùng lúc như khám chữa bệnh, sơ cấp cứu, phòng chống dịch, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Trong khi đó, tiêm chủng là lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn riêng, đặc biệt trong theo dõi và xử trí phản ứng sau tiêm.

Sự thiếu hụt bác sĩ và điều dưỡng được đào tạo bài bản khiến nhiều đảo hiện chỉ ưu tiên triển khai các mũi tiêm cơ bản trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Nhu cầu tiêm phòng cho người lớn, người lao động biển đảo hay các nhóm nguy cơ cao vẫn còn hạn chế so với đất liền.

Không chỉ thiếu thuốc, mà còn thiếu cơ hội phòng bệnh sớm

Ở đất liền, khi dịch bệnh theo mùa xuất hiện, người dân có thể nhanh chóng tiếp cận các biện pháp phòng ngừa như tiêm vắc xin cúm, phế cầu, não mô cầu hay các loại vắc xin khác. Ngược lại, tại các đảo xa, việc triển khai tiêm chủng diện rộng thường chậm hơn do phụ thuộc vào vận chuyển, cơ sở vật chất và nhân lực.

Khoảng trống trong phòng bệnh chủ động vì thế dễ hình thành, khiến người dân đảo chịu nhiều thiệt thòi hơn trong cơ hội bảo vệ sức khỏe từ sớm.

Tại Việt Nam, bài toán đưa thuốc và vắc xin ra biển đảo cũng từng được đặt ra cấp bách trong giai đoạn dịch Covid-19. Thời điểm dịch bùng phát mạnh, Bộ Quốc phòng từng sẵn sàng huy động lực lượng không quân để vận chuyển vắc xin Moderna ra các đảo và địa bàn khó khăn nhằm đảm bảo tốc độ tiêm chủng cho lực lượng tuyến đầu và người dân.

Bác sĩ Hoa Tuấn Ngọc cho biết, thách thức y tế ở đảo xa không nằm ở một vài chuyến vận chuyển đơn lẻ, mà là bài toán duy trì nguồn cung ổn định, liên tục và an toàn trong thời gian dài. Chỉ cần đứt gãy một mắt xích, từ tàu vận tải, kho lạnh, nguồn điện đến nhân lực y tế, khả năng tiếp cận thuốc men và vắc xin của người dân có thể bị ảnh hưởng ngay lập tức.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của hạ tầng giao thông, công nghệ bảo quản lạnh và hệ thống y tế lưu động, cơ hội tiếp cận chăm sóc sức khỏe của người dân vùng hải đảo đang dần được cải thiện. Các chuyên gia cho rằng đầu tư vào y tế biển đảo không chỉ là câu chuyện chăm sóc sức khỏe đơn thuần, mà còn là bảo đảm an sinh, chất lượng sống và công bằng y tế cho hàng triệu người dân sống xa đất liền.