Cẩn trọng trước Ebola, Hanta nhưng không lơ là với căn bệnh có tốc độ lây lan cực cao này

Giữa nỗi lo dịch Ebola và Hantavirus tại châu Phi liên tiếp ghi nhận hàng trăm ca tử vong, thì sởi - căn bệnh với khả năng lây lan gấp 6 lần Ebola, đang âm thầm gây áp lực lớn lên hệ thống y tế toàn cầu, với hàng chục ngàn ca nhiễm bệnh và nguy cơ bùng phát diện rộng nếu không được kiểm soát hiệu quả bằng vắc xin và các biện pháp phòng ngừa kịp thời.

Bức tranh dịch tễ toàn cầu năm 2026 đang chứng kiến sự gia tăng đáng lo ngại của nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Tại châu Phi, dịch Ebola đang bùng phát mạnh khiến giới chức y tế phải cảnh báo dịch bệnh đang dần vượt khỏi tầm kiểm soát và nâng mức đánh giá rủi ro lên “rất cao” tại Cộng hòa Dân chủ Congo. Cùng lúc đó, loại virus Hanta hiếm gặp nhưng gây chết người bất ngờ xuất hiện, khiến hàng chục quốc gia phải chạy đua với thời gian để truy vết và ngăn chặn ổ dịch. Mặc dù dịch bệnh chưa ở quy mô lớn, nhưng tỷ lệ tử vong cao vẫn khiến hai căn bệnh này trở thành thách thức lớn đối với hệ thống y tế toàn cầu.

Ebola là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Ebola gây ra, lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết hoặc mô của người và động vật nhiễm bệnh. Người mắc có thể nhanh chóng xuất hiện các triệu chứng nặng như sốt cao, đau cơ, xuất huyết, suy đa cơ quan và tử vong với tỷ lệ dao động từ 25 - 90% nếu không được điều trị tích cực.

Trong khi đó, Hantavirus là nhóm virus lây từ động vật gặm nhấm sang người thông qua nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột nhiễm bệnh. Virus có thể gây hội chứng phổi do Hanta hoặc sốt xuất huyết kèm suy thận với diễn tiến nghiêm trọng, với tỷ lệ tử vong lên đến 50%.

Dù Ebola và Hantavirus có độc lực mạnh và tỷ lệ tử vong cao, hai bệnh này thường xuất hiện theo các ổ dịch khu trú và phạm vi lây lan tương đối hạn chế nếu được phát hiện và kiểm soát kịp thời. Vì vậy, khả năng bùng phát diện rộng của Ebola và Hantavirus nhìn chung thấp hơn so với các bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp.

Trái ngược với Ebola hay Hantavirus, sởi dù là bệnh đã có vắc xin phòng ngừa hiệu quả trong suốt nhiều thập kỷ qua, vẫn đang quay trở lại với quy mô đáng lo ngại trên khắp các châu lục. Một đợt bùng phát sởi tại Bangladesh từ giữa tháng 3/2026 đã khiến hơn 500 trẻ em tử vong, trên 60.000 ca nghi nhiễm và hiện vẫn tiếp tục lan rộng tại nhiều khu vực.

Theo Liên minh Vắc xin (Gavi), sởi vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan mạnh nhất ở người, cứ một ca mắc sởi có thể lây cho 12 - 18 người khác trong cộng đồng chưa có miễn dịch. Tốc độ lây lan này được đánh giá cao gấp nhiều lần Ebola, cao gấp khoảng 12 lần cúm mùa và gần gấp đôi so với COVID-19 hoặc thủy đậu.

Virus sởi lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn nhỏ phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Đáng lưu ý, virus có thể tồn tại trong không khí cũng như trên các bề mặt nhiều giờ sau khi người nhiễm rời khỏi khu vực. Chính khả năng phát tán mạnh này khiến sởi rất dễ bùng phát thành dịch tại trường học, khu dân cư đông đúc hoặc các cơ sở y tế nếu không được kiểm soát hiệu quả.

Các chuyên gia cảnh báo, tâm lý chủ quan vì cho rằng sởi là bệnh “trẻ con”, dễ khỏi đang khiến nhiều người đánh giá thấp mức độ nguy hiểm thực sự của bệnh. Trên thực tế, sởi có thể gây ra hàng loạt biến chứng nặng như viêm phổi, viêm não, suy dinh dưỡng, tiêu chảy nặng, thậm chí tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có miễn dịch kém. Tại Cộng hòa Dân chủ Congo giai đoạn 2018 - 2020, trong khi dịch Ebola khiến 2.299 người tử vong, dịch sởi cùng thời điểm đã cướp đi sinh mạng của khoảng 7.800 người, cao gấp hơn ba lần.

Đáng lưu ý, sau đại dịch Covid-19, nhiều quốc gia ghi nhận tỷ lệ tiêm chủng trẻ em sụt giảm do gián đoạn hệ thống y tế, tâm lý trì hoãn tiêm vắc xin và thiếu hụt nguồn cung ở một số khu vực. Thống kê cho thấy, số ca tử vong do sởi trên toàn cầu năm 2022 đã tăng 43% so với những năm trước đại dịch, trung bình khoảng 373 ca tử vong mỗi ngày.

Tại Việt Nam, ngành y tế cũng liên tục cảnh báo nguy cơ gia tăng các bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan qua đường hô hấp, trong đó có sởi. Đặc biệt, khi nhu cầu đi lại, giao thương và du lịch quốc tế phục hồi mạnh, nguy cơ virus xâm nhập và lan rộng càng cao hơn.

Chỉ cần tỷ lệ bao phủ vắc xin giảm xuống dưới ngưỡng miễn dịch cộng đồng, virus sởi có thể nhanh chóng tìm thấy “khoảng trống miễn dịch” để bùng phát và lan rộng.

Một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ bao phủ vắc xin sởi sụt giảm là tình trạng chủ quan, chậm tiêm hoặc bỏ tiêm vắc xin ở trẻ nhỏ. Không ít phụ huynh cho rằng bệnh đã hiếm gặp nên không cần tiêm đầy đủ hoặc trì hoãn vì lo ngại phản ứng sau tiêm.

Đây là quan niệm cực kỳ nguy hiểm, vì vắc xin sởi hiện là biện pháp hiệu quả nhất giúp phòng bệnh và hạn chế biến chứng nặng. Khi tỷ lệ bao phủ vắc xin cao, cộng đồng sẽ hình thành miễn dịch bảo vệ, giảm nguy cơ virus lây lan diện rộng. Ngược lại, nếu nhiều trẻ không được tiêm chủng đúng lịch, chỉ cần một ca bệnh xuất hiện cũng có thể kéo theo chuỗi lây nhiễm khó kiểm soát.

Bên cạnh trẻ em, người lớn chưa từng mắc sởi hoặc chưa tiêm đủ vắc xin cũng có nguy cơ nhiễm bệnh. Một số trường hợp mắc sởi ở người trưởng thành có thể diễn tiến nặng hơn do bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.

Trước nguy cơ “dịch chồng dịch” từ các bệnh truyền nhiễm như Ebola, Hantavirus và sởi, giới chuyên gia nhấn mạnh vai trò quan trọng của phòng bệnh chủ động. Đối với Ebola và Hanta, người dân cần hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã, động vật gặm nhấm, thực hiện ăn chín uống sôi, vệ sinh môi trường sống và tuân thủ khuyến cáo y tế khi đến vùng có dịch.

Riêng với sởi, tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch vẫn là giải pháp quan trọng nhất để kiểm soát bệnh. Hiện Việt Nam đang sử dụng các loại vắc xin sởi gồm mũi đơn MVVAC (Việt Nam) mũi phối hợp phòng sởi - rubella MRVAC (Việt Nam), mũi phối hợp phòng sởi - quai bị - rubella MMR II (Mỹ)/ Priorix (Bỉ) và mũi phối hợp phòng sởi - quai bị - rubella- thủy đậu ProQuad (Mỹ). Tùy từng loại, vắc xin được chỉ định cho trẻ từ 9 hoặc 12 tháng tuổi và cả người lớn chưa có miễn dịch.

Đặc biệt, người lớn chưa từng tiêm phòng, không rõ tiền sử tiêm chủng hoặc chưa tiêm đủ liều cần chủ động tiêm bổ sung ít nhất hai mũi vắc xin theo phác đồ phù hợp, cách nhau tối thiểu một tháng, nhằm tăng cường miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh.

Danh mục vắc xin phòng bệnh sởi cho trẻ em và người lớn

Ngoài ra, cần duy trì các biện pháp vệ sinh cá nhân như rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, hạn chế tiếp xúc gần với người nghi nhiễm bệnh và tăng cường dinh dưỡng để nâng cao miễn dịch.

Trong bối cảnh giao thương và di chuyển quốc tế ngày càng gia tăng, chỉ một “khoảng trống miễn dịch” nhỏ cũng có thể tạo điều kiện để dịch bệnh quay trở lại và lan rộng. Vì vậy, chủ động tiêm chủng đầy đủ và thực hiện các biện pháp phòng ngừa không chỉ giúp bảo vệ mỗi cá nhân mà còn góp phần xây dựng lá chắn miễn dịch cộng đồng trước nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ