Cúm mùa ở trẻ em: Cha mẹ đã cập nhật những gì?

Cúm mùa ở trẻ không chỉ gây sốt, ho, mệt mỏi mà còn có thể dẫn đến viêm phổi, suy hô hấp, biến chứng thần kinh, thậm chí tử vong. Thực tế mỗi năm có hàng chục nghìn trẻ nhỏ phải nhập viện vì cúm, cho thấy mức độ nguy hiểm và sự cần thiết của việc phòng ngừa sớm.

Cúm mùa ở trẻ là gì?

Cúm mùa ở trẻ là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus cúm gây ra, thường xuất hiện vào các đợt dịch theo mùa và lây lan rất nhanh trong cộng đồng. Bệnh gây ra gánh nặng đáng kể về nhập viện và biến chứng, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi, trẻ có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.

Cúm mùa gây bệnh ở người được chia thành 2 chủng cúm chính là cúm A và cúm B, trong đó các chủng lưu hành phổ biến và nguy hiểm hàng đầu ở cả trẻ em và người lớn là cúm A/H1N1, A/H3N2 và cúm B/Victoria, B/Yamagata. Đặc điểm của các chủng virus cúm này là khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục, để né tránh hệ miễn dịch, tấn công cơ thể, gây ra các tình trạng bệnh lý nguy hiểm, thậm chí biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Triệu chứng thường gặp ở trẻ nhỏ bị cúm mùa

Cúm mùa ở trẻ không phải là cảm lạnh thông thường. Bệnh thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng: (2)

• Sốt cao khởi phát đột ngột, có thể lên tới 39 - 40°C;
• Ho khan, sổ mũi, nghẹt mũi;
• Đau họng;
• Đau đầu, đau nhức cơ, ớn lạnh;
• Mệt mỏi, uể oải, dễ cáu gắt;
• Buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy (thường gặp ở trẻ nhỏ);
• Đau tai, đặc biệt trong trường hợp viêm tai giữa;
• Đau bụng hoặc khó chịu vùng bụng;
• Ở trẻ sơ sinh có thể biểu hiện bú kém, lờ đờ, tuần hoàn kém, khó phát hiện do triệu chứng không đặc hiệu.

Biến chứng cúm mùa ở trẻ em

Cúm mùa ở trẻ có thể dẫn tới nhiều biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng. Viêm tai giữa, viêm phổi, suy hô hấp là những biến chứng cúm mùa thường gặp, trong khi một số ít trường hợp diễn tiến nặng hơn với viêm não, viêm cơ tim hoặc co giật, đe dọa tính mạng. Nhóm trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt dưới 2 tuổi, được ghi nhận có nguy cơ nhập viện và gặp biến chứng nghiêm trọng cao nhất.

Thống kê cho thấy khoảng 30 - 40% trẻ nhập viện vì cúm mắc viêm tai giữa, 33% tiến triển thành viêm phổi, trong khi một tỷ lệ không nhỏ gặp suy hô hấp nặng (ARDS) kèm biến chứng thần kinh, chiếm tới 34% trong số ca tử vong. Đáng lo ngại, có đến 13% trẻ tử vong vì cúm liên quan đến viêm não, và khoảng 8,6% trường hợp nhập viện ghi nhận gặp biến chứng thần kinh như co giật hoặc rối loạn thần kinh trung ương. (3)

Cách chẩn đoán cúm mùa ở trẻ em

Để chẩn đoán cúm mùa ở trẻ, bác sĩ thường dựa vào cả biểu hiện lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết. Thông thường, bệnh khởi phát sau 1 - 4 ngày ủ bệnh, trẻ đột ngột sốt cao, kèm theo ớn lạnh, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi. Các dấu hiệu ở đường hô hấp như ho khan, sổ mũi, nghẹt mũi hay đau họng rất hay gặp. Một số trẻ có thể bị buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy, khiến dễ nhầm lẫn với bệnh đường tiêu hóa. Đa phần các triệu chứng sẽ giảm sau vài ngày, nhưng có những trường hợp diễn biến nặng với khó thở, đau tức ngực, mệt lả, thậm chí suy hô hấp, cần được đưa đi khám ngay.

Để khẳng định trẻ có mắc cúm hay không, bác sĩ có thể chỉ định làm test nhanh sàng lọc cúm hoặc các xét nghiệm chuyên sâu như RT-PCR nhằm xác định chính xác chủng virus. Nếu trẻ có biểu hiện nặng, bác sĩ sẽ kết hợp thêm xét nghiệm máu, X-quang hoặc siêu âm phổi để đánh giá tình trạng viêm phổi và phát hiện sớm biến chứng. Như vậy, chẩn đoán cúm mùa ở trẻ em không chỉ dựa vào việc quan sát các triệu chứng thường gặp, mà còn cần đến các phương pháp xét nghiệm để đảm bảo phát hiện bệnh sớm, theo dõi kịp thời và xử trí an toàn.

Điều trị và chăm sóc cúm mùa cho trẻ tại nhà

Trẻ mắc cúm mùa cần được điều trị và chăm sóc đúng cách để giảm triệu chứng, ngăn ngừa biến chứng và hỗ trợ hồi phục. Tùy tình trạng lâm sàng, bác sĩ sẽ đưa ra chỉ định phù hợp kết hợp với chăm sóc tại nhà nhằm bảo đảm an toàn cho trẻ.

1. Nguyên tắc điều trị cúm mùa

Để điều trị cúm mùa an toàn và hiệu quả, Bộ Y tế đã ban hành Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị cúm mùa (Quyết định 1840/QĐ-BYT, ngày 03/6/2025), nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng nhất là cách ly người bệnh để giảm lây lan, sử dụng thuốc kháng virus sớm trong các trường hợp nặng hoặc có yếu tố nguy cơ, đồng thời kết hợp điều trị triệu chứng, kiểm soát bệnh nền và theo dõi sát sao để xử trí kịp thời khi xuất hiện biến chứng. Song song đó, việc hỗ trợ dinh dưỡng, cân bằng dịch điện giải và phục hồi chức năng cũng giữ vai trò thiết yếu.

2. Điều trị trẻ bị cúm mùa

• Điều trị bằng thuốc kháng virus: Với trẻ em và người có nguy cơ diễn tiến nặng (trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính, suy giảm miễn dịch), thuốc kháng virus cần được sử dụng càng sớm càng tốt. Oseltamivir đường uống là lựa chọn ưu tiên; Zanamivir (hít) và Baloxavir marbocyl (uống) là các giải pháp thay thế khi phù hợp. Riêng với bệnh nhân cúm nặng hoặc suy giảm miễn dịch, liệu trình Oseltamivir có thể kéo dài tới 10 ngày theo chỉ định bác sĩ.
• Xử trí người bệnh nặng: Khi trẻ có dấu hiệu suy hô hấp hoặc biến chứng, bác sĩ sẽ áp dụng từ liệu pháp oxy thông thường đến thở máy không xâm nhập, thở máy xâm nhập, thậm chí ECMO (phương pháp điều trị sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể để hỗ trợ chức năng sống cho người bệnh) nếu thất bại với các phương pháp hồi sức thường quy. Kháng sinh chỉ dùng khi nghi ngờ bội nhiễm vi khuẩn, và corticosteroid không được chỉ định thường quy, chỉ dùng khi có hội chẩn chuyên khoa.

3. Chăm sóc bé bị cúm mùa tại nhà

Chỉ dùng thuốc kháng virus cho người có chỉ định (yếu tố nguy cơ hoặc biểu hiện nặng). Thay vào đó, phụ huynh cần ưu tiên điều trị hỗ trợ như bù nước điện giải, dinh dưỡng đầy đủ, nghỉ ngơi, và theo dõi dấu hiệu cảnh báo sớm để đưa trẻ đi khám ngay khi cần.

Không nên tự ý dùng kháng sinh cho cúm nhẹ và tuyệt đối tránh aspirin ở trẻ em vì nguy cơ hội chứng Reye, thay vào đó có thể dùng acetaminophen hoặc ibuprofen theo đúng liều tuổi và cân nặng.

Cách phòng ngừa cúm mùa ở trẻ em hiệu quả

Cúm mùa dễ lây và có thể gây biến chứng ở trẻ em. Chính vì vậy, bố mẹ hoặc người chăm sóc cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa chủ động giúp trẻ bảo vệ sức khỏe và giảm nguy cơ mắc bệnh:

• Rửa tay thường xuyên với xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, tránh đưa tay lên mắt, mũi, miệng để giảm nguy cơ lây truyền virus.
• Chế độ ăn cân đối, giàu vitamin và khoáng chất cùng giấc ngủ đủ giúp trẻ tăng cường hệ miễn dịch, nâng cao khả năng chống lại virus.
• Tránh đưa trẻ đến nơi đông người hoặc khu vực có nguy cơ lây nhiễm cao trong mùa cúm để giảm nguy cơ mắc bệnh.
• Thường xuyên lau chùi đồ dùng cá nhân, phòng ngủ, lớp học, duy trì thông khí tốt để hạn chế sự tồn tại và lây lan của virus.
• Tiêm vắc xin cúm là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ khỏi virus cúm. Vắc xin cần được tiêm đúng lịch, đặc biệt trước mùa cúm 1 - 2 tuần theo khuyến cáo của bác sĩ để tạo miễn dịch kịp thời.

Hiện nay, có nhiều loại vắc xin giúp phòng ngừa các chủng virus cúm phổ biến như Influvac Tetra (Hà Lan), Vaxigrip Tetra (Pháp), GC Flu Quadrivalent (Hàn Quốc) và Ivacflu-S (Hàn Quốc), Fluzone HD (Mỹ), Flumist (Mỹ), phù hợp cho trẻ từ 6 tháng tuổi và người lớn, đặc biệt là người cao tuổi, người có bệnh nền và phụ nữ mang thai.

Tóm lại, cúm mùa ở trẻ là bệnh hô hấp lây lan nhanh, tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nặng dẫn đến nhập viện. Phòng ngừa chủ động, đặc biệt bằng tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch, là giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe trẻ em.